Varri masiv në lagjen Gorice të qytetit boshnjak të Brckos u gjet në vitin 2006 dhe është varri më i madh klandestin në zonë. Varri masiv në Gorice përmbante 277 mbetje njerëzore, sipas Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur. Deri më tani, 136 individë janë identifikuar nga mbetjet mortore që u zhvarrosën.

Varri masiv në Gorice ndodhet rreth dhjetë kilometra në veri të qytetit, në brigjet e lumit Sava. Ai është në një fushë të braktisur, e shënuar me një pllakë të vendosur nga vendasit, e cila thotë se aty u gjetën mbetje mortore të boshnjakëve dhe kroatëve të vrarë në zonë nga viti 1992 deri në vitin 1995.

Ai është një varr dytësor dhe u hap nga forcat serbe të Bosnjës në mënyrë që të fshihnin trupat e të vrarëve rreth zonës së Brckos në fillim të luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe që fillimisht ishin varrosur diku tjetër. Sipas raporteve të mjekësisë ligjore, varri masiv ishte katër metra i thellë.

Nga prilli 1992, forcat serbe të Bosnjës luftuan për të marrë kontrollin mbi Brckon, i cili shtrihet afër kufirit me Kroacinë. Me ndihmën e autoriteteve lokale serbe, trupat serbe të Bosnjës dëbuan banorët kroatë dhe boshnjakë nga shtëpitë e tyre dhe i mbajtën ata në qendra paraburgimi ku shumë u vranë, u torturuan, u rrahën ose u keqtrajtuan.

Robërit u mbajtën në mënyrë të paligjshme dhe u abuzuan në ndërtesën e policisë në Brcko, në spitalin lokal, kampin e burgut Luka, ish-ndërtesat e fabrikës Laser dhe Partizan dhe në kazermat e Ushtrisë Popullore Jugosllave. Krimet u kryen nga pjesëtarë të forcave ushtarake, policore dhe paraushtarake.

Disa nga ekzekutimet u filmuan nga gazetarë të huaj dhe u dëmuan në mbarë botën. Pas kësaj, filloi operacioni për fshehjen e trupave të pajetë.

Shumë dëshmitarë në gjykatë thanë se trupat e të vrarëve u transportuan nga qendrat e paraburgimit në varre masive duke përdorur kamionë nga fabrika lokale e mishit “Bimes”. Pranë fabrikës, sipas disa dëshmitarëve, ishte një varr masiv parësor i përdorur për të hedhur aty trupat gjatë viteve të para të luftës. Më vonë, ndërsa trupat filluan të grumbulloheshin, ata u nxorën përsëri që aty dhe u rivarrosën në Gorice. Shumë dëshmitarë thanë gjithashtu se një numër trupash u hodhën në lumin Sava.

Dy luftëtarë serbë të Bosnjës, Goran Jelisiç dhe Ranko Cesiç, pretenduan pafajësi për krimet në Brcko në Gjykatën Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë.

Jelisiçi, i cili e përshkruante veten si “Adolfi serb”, ishte një roje i nivelit të lartë në kampin e paraburgimit në Luka. Ai u dënua me 40 vjet burg dhe vendimi i gjykatës së Hagës e përshkroi sjelljen e tij si “të neveritshme, shtazarake dhe sadiste”. Cesiç, i cili ishte një oficer policie, u dënua me 18 vjet burg për vrasje dhe përdhunim.

Në gjykatën shtetërore të Bosnjës, ka gjithashtu një çështje në vazhdim kundër Djordje Ristaniç, i cili ishte president i presidencës së kohës së luftës në Brcko dhe akuzohet për pjesëmarrje në një ndërmarrje të përbashkët kriminale që synonte persekutimin e civilëve boshnjakë dhe kroatë në zonë nga prilli në dhjetor 1992.

Ristaniç akuzohet gjithashtu për përdhunim dhe abuzim seksual të burrave dhe grave në qendrat e paraburgimit në Brcko dhe për shkatërrimin e xhamive në zonë.

Varri masiv në Ogradice u zbulua në 2003, rreth 20 kilometra nga qyteti i Vlasenicës në Bosnjën dhe Hercegovinën lindore. I shtrirë në kodra, në fund të një rruge shpesh të paarritshme dhe në një pyll të thellë, varri masiv mbetet i pashënuar.

Ekipet mjeko-ligjore identifikuan 155 trupa që u gjetën në vendin e varrit, shumica prej tyre viktima boshnjake të krimeve të kryera në zonën e Vlasenicës në vitin 1992 dhe 1993.

Sipas Institutit të Universitetit të Sarajevës për Hulumtimin e Krimeve kundër Njerëzimit dhe Ligjit Ndërkombëtar, një total prej 12 varresh masive janë gjetur në komunën e Vlasenicës të cilët përmbajnë viktima të dhunës nga viti 1992 dhe 1993. Një total prej 436 trupash u zbuluan në këto vende, 232 prej tyre në varrin në Ogradice.

Vrasjet, torturat dhe përdhunimet në Vlasenica ishin objekt i një prej çështjeve të para në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë në Hagë, ku Dragan Nikoliç, i cili komandonte kampin famëkeq të paraburgimit të Susicës në qytet, ishte i akuzuari i parë në vitin 1994.

Nikoliç u vetëdeklarua fajtor dhe u dënua me 20 vjet burg për krime kundër njerëzimit që përfshinim persekutim në baza politike, racore dhe fetare, vrasje, dhunë seksuale dhe tortura në Susica. Shumë nga viktimat e Susicës u gjetën në varrin masiv në Ogradice.

Sipas vendimit, Nikoliç, i njohur edhe me pseudonimin Jenki, i nënshtroi boshnjakët dhe të arrestuarit e tjerë joserbë ndaj vrasjeve, përdhunimeve dhe torturave dhe mori pjesë në krijimin dhe mbajtjen e një atmosfere terrori në kamp, ​​gjeti vendimi.

Nikoliçi goditi, shqelmoi dhe i rrahu të ndaluarit me armë si për shembull shkopinj druri, shufra hekuri, doreza sëpate, qyta pushke, doreza metali, shkopinj dhe tuba gome të mbushur brenda me plumb. Lëndimet e shkaktuara gjatë rrahjeve ndonjëherë ishin fatale.

Ai gjithashtu, personalisht, hoqi dhe lehtësoi largimin e grave që mbaheshin në hangarin ku ishin internuar, duke ditur se ato po merreshin për t’u përdhunuar ose abuzuar seksualisht. Ai i tha gjykatës së Kombeve të Bashkuara se “i vinte turp” për atë që kishte bërë.

Midis fundit të majit dhe tetorit 1992, rreth 8,000 civilë boshnjakë dhe jo-serbë të tjerë nga Vlasenica dhe fshatrat përreth ishin mbajtur në kampin e Susicës. Ndërtesa ishte tepër e mbipopulluar dhe kushtet e jetesës ishin të mjerueshme.

Të mbijetuarit dhe familjet e viktimave të Susicës organizojnë çdo vit një marshim përkujtimor nga fshati Turajlici drejt varreve masive në Ogradice dhe Debelo Brdo, marshim i cili përfundon para ish-kampit.

Laniste 1 është një varr masiv parësor që gjendet në një zonë malore 14 kilometra nga qyteti i Kljucit në veriperëndim të Bosnjës dhe Hercegovinës. Procesi i zhvarrosjes filloi në vend në tetor 1996 dhe u gjetën eshtrat e 188 personave.

Një shpellë nëntokësore e quajtur Bezdan në vendin në Laniste u përdor për asgjësimin e trupave të viktimave të luftës pasi ata u vranë në korrik 1992. Shpella ndodhet pranë një rruge në një zonë të pyllëzuar dhe është mbi 20 metra nën tokë. Një shtëpizë malore afër shpellës ishte përdorur nga njësitë paraushtarake serbe si bazë që nga fillimi i vitit 1992.

Trupat nga Brigada e 17-të e Këmbësorisë së Lehtë e Ushtrisë Serbe të Bosnjës, të ndihmuar nga oficerët e policisë dhe rezervistët e policisë, sulmuan fshatin Biljani në komunën e Kljucit më 10 korrik 1992 dhe vranë më shumë se 200 burra, gra, fëmijë dhe të moshuar boshnjakë. Burrat gjithashtu u dërguan në një shkollë fillore në fshat, ku u burgosën dhe më pas u nxorën dhe u vranë. Një grup burrash fillimisht u torturuan dhe më pas u dërguan në Laniste, ku vazhduan vrasjet.

Trupat e boshnjakëve të vrarë nga Biljani u gjetën në katër varre masive përfshirë në Laniste 1, si dhe në disa varre më të vegjël që përmbajnë disa njerëz dhe në varre individuale. Shumica e varreve ndodheshin dhjetë kilometra ose më shumë larg Biljanit.

Viktima më e vjetër e gjetur në Laniste 1 ishte Beco Cehiç, 85 vjeç, dhe më e vogla ishte një foshnjë katër muajshe, Amila Dzaferagiç, e cila vdiq me biberon në dorë, në krahët e nënës së saj të vrarë. Trupat e 20 të miturve u zhvarrosën, shtatë prej tyre nën moshën dhjetë vjeç.

Provat e e vrasjeve të gjetura në Laniste 1 përfshinin gjurmë nga plumbat në pemët përreth ngjitur me shpellën nëntokësore në të cilën trupat e viktimave u hodhën më pas.

Vendndodhja e varrit masiv është shënuar me një pllakë përkujtimore dhe shpella nëntokësore është rrethuar dhe mbuluar, por është ende e pamundur të shohësh brenda saj dhe të përcaktosh se sa e thellë është ajo.

Gjykata shtetërore e Bosnjës dënoi Marko Samardzijan, komandant i Togës së Tretë të Batalionit Sanica me Brigadën e 17-të të Këmbësorisë së Lehtë të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, me shtatë vjet burg për krimet e kryera në zonën e Kljucit, përfshirë sulmin në Biljani. Ish-ushtari serb i Bosnjës Bosko Deviç u dënua me dhjetë vjet burg nga gjykata shtetërore e Bosnjës për krime në Kljuc, ndërsa çështja kundër një ish-ushtari tjetër serb të Bosnjës, Mladjen Kovaceviç, është në ngërç për shkak të problemeve të tij shëndetësore.

Gjykata shtetërore e Bosnjës dënoi gjithashtu ish-ushtarët serbë të Bosnjës Marko Adamoviç me 20 vjet burg dhe Bosko Lukiç me 12 vjet burg për pjesëmarrje në një ndërmarrje të përbashkët kriminale që synonte përndjekjen e popullatës joserbe në zonën e Kljucit gjatë verës së vitit 1992, përfshirë sulmi në Biljani.

Procedurat gjyqësore kundër disa të dyshuarve të tjerë janë pezulluar për shkak se ata kanë ndërruar jetë ose janë ende pezull për shkak se të dyshuarit nuk janë të disponueshëm për autoritetet gjyqësore.

Ekzistojnë një sërë varresh të viktimave të luftës në fshatin Kevljani, 15 kilometra nga qyteti i Prijedorit në Bosnjën dhe Hercegovinën veriperëndimore. Hetuesit nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, gjetën dhe zhvarrosën vendet e varreve nga 25 maji deri në 15 qershor 1999. Një nga varret u zbulua në një livadh pranë një xhamie të shkatërruar dhe një varreze myslimane.

Kevljani është pesë kilometra nga miniera e xeherorit të hekurit Omarska, e cila ishte vendi i një kampi ndalimi të drejtuar nga serbët e Bosnjës. Shumë njerëz që u mbajtën midis majit dhe gushtit 1992 në Omarska dhe në një kamp afër burgut të drejtuar nga serbët e Bosnjës në Keraterm, u raportuan të zhdukur.

Hetuesit vërtetuan se një nga vendet në të cilat ishin varrosur ish të ndaluarit e kampit Omarska që u zhdukën ishte Kevljani. Provat e gjetura në vend, të tilla si gjurmët e lëna nga ekskavatorët, treguan se varret ishin gërmuar përsëri në mënyrë që të rivarrosnin trupat diku tjetër.

Disa prej trupave ishin copëtuar kur u gërmuan, duke lënë pas pjesë eshtrash. Ekipi i zhvarrosjes zbuloi 72 trupa të plotë ose pothuajse të plotë në 15 varre të ndryshme. Analiza që ekspertët i bënë dheut dhe materialeve të ndërtimit konfirmoi një lidhje me kampin Omarska.

Sot vendi i varrit është shënuar me një pllakë përkujtimore para xhamisë, pranë minares së shkatërruar. Teksti në pllakë thotë: “Në këtë vend, u gjet një varr masiv me 146 trupa të viktimave të pafajshme. Dyqind metra më larg është Stari Kevljani, varri më i madh masiv i gjetur në Bosanska Krajina, me 456 viktima nga komuna e Prijedorit.”

Një dëshmitar në gjyqin e ish-liderit ushtarak serb të Bosnjës Ratko Mlladiç dëshmoi se në kampin Omarska ndodhnin çdo ditë tortura dhe vrasje. Deri në 6,000 njerëz u mbajtën në kamp ndërsa ai ishte i hapur për një periudhë tre mujore në 1992. Ekzekutimet masive filluan në fund të korrikut 1992. Të ndaluarit u detyruan të pastronin zonat ku u vranë njerëzit dhe të ngarkonin trupat e tyre nëpër kamionë që këta të fundit t’i largonin që aty.

Kampi u mbyll më 21 gusht 1992 pasi u vizitua nga gazetarë britanikë të cilët ekspozuan kushtet çnjerëzore dhe krimet e luftës në kamp. Të ndaluarit më pas u transferuan në kampe të tjera në zonë. Sipas Unionit Rajonal të Shoqatave të të Burgosurve nga Rajoni i Banja Lukës, rreth 700 persona të mbajtur në kampin Omarska vdiqën, megjithëse jo të gjithë u vranë brenda vetë kampit.

GJPNJ-ja ka dënuar 11 persona për kryerjen e krimeve në kampet e paraburgimit në zonën e Prijedorit dhe gjykata shtetërore e Bosnjës ka dënuar katër të tjerë. Zeljko Mejakiç, zyrtari i rangut më të lartë në kampin e paraburgimit Omarska, u dënua me 21 vjet burg për krime kundër njerëzimit.

Prijedori është zona me numrin më të madh të kriminelëve të luftës të dënuar në Bosnjë dhe Hercegovinë. Një total prej 37 serbësh të Bosnjës janë shpallur fajtorë për kryerjen e krimeve në zonë dhe janë dënuar me një total prej 617 vitesh burg. GJPNJ-ja e dënoi Milomir Stakiçin, presidentin e kohës së luftës të shtabit të krizës të komunës së Prijedorit të kontrolluar nga serbët, me 40 vjet burg, dënimi më i lartë për krime në Prijedor.

Një varr masiv u zbulua në vitin 2000 në brigjet e lumit Drina në fshatin Slap, katër kilometra nga qyteti i Zepës dhe 50 kilometra nga qyteti i Visegradit.

Një total prej 124 trupash dhe një pjesë trup u zbuluan aty. Këto u zhvarrosën në tetor 2000 nga Komisioni Boshnjak i Personave të Zhdukur dhe vendi u quajt Slap 1. Një varr i dytë, i quajtur Slap 2, u gjet disa kilometra përgjatë rrjedhës së lumit, ku ishin varrosur shtatë trupa të tjerë.

Informacionet në lidhje me vendndodhjen e varrit u dhanë nga një prej burrave lokalë boshnjakë që varrosi trupat, të cilët u morën nga lumi Drina pasi ata filluan të pluskonin përgjatë rrjedhës në drejtim të Visegradit.

Nga mesi i majit 1992 deri në 1995, banorët lokalë në Slap panë qindra trupa që pluskonin nëpër lum në drejtim të Vishegradit. Në mënyrë që të merrnin trupat, ata përdorën varka me rrema për t’i nxjerrë ata në breg të lumit. Një nga burrat vendas, Mevsud Poljo, i tregoi Gjykatës Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, se ai varrosi më shumë se 150 trupa në bregun e lumit.

Para se të varrosnin trupat, vendasit do të kërkonin ndonjë dokument identifikimi dhe do të shkruanin përshkrimin e rrobave të viktimave dhe detaje të tjera. Kur filluan të zbulonin trupat, ata kontaktuan policinë lokale në qytetin Rogatica dhe një ekip mjeko-ligjor do të vinte dhe do të inspektonte trupat. Më vonë, ndërsa lufta përparonte, me linjat elektrike dhe telefonike që nuk funksiononin, nuk qe e mundur të informohej më policia. Trupat që u gjykua se ishin dekompozuar shumë që të mund të merreshin u lanë në lumë.

Autopsitë e kryera nga Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur konfirmuan se në shumicën e rasteve, shkaku i vdekjes ishin të shtënat me armë. Tetëdhjetë e shtatë për qind e trupave ishin burra boshnjakë dhe një përqindje më e vogël ishin gra. Shumica ishin të moshës midis 30 dhe 60 vjeç, por një viktimë ishte një fëmijë i cili ishte midis shtatë dhe 12 vjeç në kohën e vdekjes. Në një numër rastesh, bashkë me trupa u gjetën ligatura. Shumë prej trupave kishin trauma të forta – dëmtime të shkaktuara nga rrahjet para vdekjes.

Sot Slap 1 është shënuar me një pllakë përkujtimore e cila është vendosur nga komuniteti lokal.

Çdo vit në qershor, familjet e viktimave dhe shoqatat e personave të zhdukur përkujtojnë vrasjet e kohës së luftës të 3,000 njerëzve në zonën e Visegradit me një ceremoni në të cilën ata hedhin trëndafila në lumin Drina.

Nëntëmbëdhjetë njerëz janë dënuar deri më tani për kryerjen e krimeve të luftës në zonën e Visegradit nga GJPNJ-ja, gjykata shtetërore e Bosnjës dhe Gjykata Kantonale e Sarajevës. Nga këta 19 kriminelë lufte, nëntë u dënuan për përdhunim dhe abuzim seksual. Dymbëdhjetë të dyshuar të tjerë janë aktualisht në gjyq në gjykatën shtetërore të Bosnjës dhe pesë të tjerë në Gjykatën e Lartë të Beogradit në Serbi.

Ata që janë dënuar deri më tani kanë marrë gjithsej 246 vjet burg, ndërsa Milan Lukiç, i cili ishte kreu i Shqiponjave të Bardhë ose Avengers, një grup paraushtarak serb i Bosnjës, u dënua me burgim të përjetshëm nga GJPNJ-ja për pjesëmarrje në vrasjet dhe dëbimet e civilëve boshnjakë në Visegrad në vitin 1992 dhe 1993. Prokuroria boshnjake më pas e ka akuzuar Lukiçin për krime kundër pasagjerëve të rrëmbyer nga një tren në stacionin hekurudhor në Strpci në shkurt 1993 dhe më pas vrasjen e tyre.

Sipas Institutit Boshnjak për Personat e Zhdukur, 920 persona u zhdukën nga zona e Visegradit gjatë luftës dhe eshtrat e 445 prej tyre janë gjetur dhe identifikuar deri më tani.

Rruga Hodzici 2 (e njohur edhe si Snagovo 3) është një varr masiv dytësor, afër fshatit Snagovo, rreth 17 kilometra në veriperëndim të qytetit të Zvornikut. Varri u gjet fillimisht nga trupat nga Forca e Stabilizimit e NATO-s në Bosnjë dhe Hercegovinë, SFOR, në 1998, ndërsa devijonte një rrugë pas një rrëshqitje toke. Ka shtatë varre masivë të njohur në zonë, të gjithë varre dytësore.  Ai u quajt Rruga Hodzici sepse fshati Hodzici është aty afër. Aty janë zhvarrosur një total prej 160 mbetjesh njerëzore.

Ky varr masiv dytësor, i cili u quajt Snagovo 3 nga Komisioni Federal i Bosnjës për Personat e Zhdukur, u hetua nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për Ish-Jugosllavinë, GJPNJ, në 1998 dhe përgjegjësia për zhvarrosjen iu kalua qeverisë boshnjake në 2001.

Analizat e ADN-së të kryera nga Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur treguan lidhje midis këtij varri dytësor dhe varreve primare të trazuar Lazete 2 (i njohur gjithashtu si Orahovac 2). Sipas raportit mjeko-ligjor të GJPNJ-së mbi zhvarrosjet e Srebrenicës, kjo do të thotë që eshtrat e një individi u gjetën në të paktën dy varre të ndryshëm. Hetimi gjithashtu tregoi lidhjet e ADN-së midis këtij vendi dhe Rrugës Hodzici 1 (i njohur edhe si Snagovo 4) dhe Rrugës Hodzici 3. Kjo tregon se mbetjet mortore u gërmuan në varrin masiv primar Lazete 2 dhe u transferuan në Rrugën Hodzici, rreth 10 kilometra larg.

Analiza mjeko-ligjore të mostrave të tokës/polenit, provat dhe imazhet ajrore të datave të krijimit/trazimit, zbuluan më tej se trupat nga varret masive primare Lazete 1 dhe Lazete 2 u gërmuan dhe u rivarrosën në varret dytësore në Snagovo.

Varri i Rrugës Hodzici mbetet i pashënuar, në një livadh pranë një rruge malore rurale, i rrethuar nga pyje.

Vendimet e GJPNJ-së zbuluan se burrat boshnjakë të kapur në Srebrenicë u transportuan më 14 korrik 1995 në një shkollë në fshatin Orahovac. Pasditen e asaj dite, personeli i Brigadës së Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës nën mbikëqyrjen e Drago Nikoliç, një oficer sigurie me Brigadën e Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, dhe Milorad Trbiç, Ndihmës Komandant për Sigurinë me Brigadën e Zvornikut, më pas i transportuan robërit në një fushë aty afër , ku personeli, përfshirë anëtarët e Batalionit të 4-të të Brigadës së Zvornikut, i ekzekutoi ata me armë automatike.

Në vendimet në lidhje me këtë çështje, dhoma gjyqësore e GJPNJ-së gjeti Radislav Krstiçin, zv/komandant dhe shef i shtabit i Korpusit Drina të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, fajtor për gjenocid ndaj boshnjakëve nga Srebrenica – vendimi i saj i parë që përcakton se masakrat e Srebrenicës përbënin gjenocid. Krstiç u dënua me 46 vjet burg, edhe pse dënimi më pas iu reduktua në 35 vjet burg.

GJPNJ-ja gjeti gjithashtu që Ljubisa Bearas, shefit të sigurimit i Shtabit Kryesor të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, iu kërkua të organizonte, koordinonte dhe lehtësonte ndalimin, transportimin, ekzekutimin përmbledhës dhe varrosjen e viktimave boshnjake të vrara në Orahovac. Beara u ndihmua nga, ndër të tjera, komandanti Vujadin Popoviç, Shefi i Sigurimit i Korpusit të Drina të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, si dhe Nikoliç dhe Trbiç.

Beara, Popoviç, Nikoliç dhe Trbiç u gjet se kishin mbikëqyrur dhe ndihmuar ekzekutimet në Orahovac dhe GJPNJ-ja i dënoi ata për gjenocid. Vidoje Blagojeviç, komandant i Brigadës së Bratunacit të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, u dënua me 15 vjet burg për asistim dhe ndihmë në vrasjen dhe persekutimin e boshnjakëve në zonën e Srebrenicës, si dhe asistim dhe mbështetje të vrasjes së boshnjakëve në Bratunac. Dragan Jokiç, shefi inxhinierik i Brigadës së Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, u dënua me nëntë vjet burg për vrasjet e boshnjakëve në Orahovac, në Fermën Ushtarake Branjevo në Pilica dhe në Kozluk, dhe për sigurimin e burimeve inxhinierike dhe personelit të nevojshëm për gërmimin e varreve masive për viktimat e ekzekutuara.

Sipas Institutit Federal për Personat e Zhdukur në Bosnjë dhe Hercegovinë, eshtrat e 818 boshnjakëve nga Srebrenica u zbuluan në shtatë varre dytësore në zonën e Snagovos.

Ravnice është një varr masiv primar, i vendosur 20 kilometra në veriperëndim të qytetit të Srebrenicës. Ai është gjashtë kilometra nga një magazinë bujqësore në Kravica ku më shumë se 1,300 boshnjakë nga Srebrenica u ekzekutuan nga forcat serbe të Bosnjës në korrik 1995. Sipas Gjykatës Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, nuk kishte asnjë shenjë që tregoni se varri ishte trazuar ose që trupat ishin zhvendosur me qëllim.

Në gusht 2000, ekipi i zhvarrosjes i GJPNJ-së fillimisht zbuloi 34 trupa në vendin e quajtur Ravnice 1. Pjesa tjetër e procesit të zhvarrosjes vazhdoi nga korriku dhe gushti 2001, ku u zhvarrosën 172 trupa të tjerë. Kjo pjesë e zhvarrosjes u krye nga Komisioni Boshnjak për Personat e Zhdukur, ndërsa GJPNJ-ja monitoroi procesin. Zhvarrosja e dytë në të njëjtin vend u emërtua Ravnice 2. Megjithatë, Ravnice 1 dhe 2 konsiderohen si një varr masiv, nga të cilët u zhvarrosën një total prej 258 mbetjesh mortore.

Shumica e mbetjeve mortore u zbuluan në sipërfaqen e tokës së pjerrët në vend dhe trupat ishin kthyer në skelete pasi ishin ekspozuar për më shumë se pesë vjet në kushte të ndryshme atmosferike dhe kafshëve. Disa trupa ishin të mbuluar me dhe, ndërsa të tjerë jo dhe ishin rrokullisur nëpër shpat derisa kishin ndaluar nëpër pemë dhe gardhe.

Gjatë zhvarrosjes së Ravnice 1 dhe 2, materiale të tilla si beton, suva dhe materiale të tjera ndërtimi u gjetën brenda varrit. Këto u konsideruan të padallueshme nga materialet e gjetura në vendin e ekzekutimit në magazinën në Kravica dhe varret masive Glogova 1 dhe Glogova 2, si dhe varret masive dytësore në Zeleni Jadar 5 dhe 6. Me interes të veçantë ishte një copë polistireni e ngjyrosur e gjetur në Ravnice 2. Kjo pjesë shkume deti ishte identike me tabelën me shkronja që ndodhej në anën veriore të magazinës në Кravica, mbi derën e hyrjes.

Moshat e viktimave në Ravnice potencialisht varionin nga tetë deri në 90 vjeç në kohën e vdekjes së tyre. Të gjithë ishin qëlluar me armë, shpesh shumë herë. Kishte prova se ishin qëlluar të paktën 700 plumba.

Të gjitha trupat ishin meshkuj dhe kishin veshje civile. Katërmbëdhjetë prej tyre ishin 17 vjeç ose më të rinj.

Varri në Ravnice mbetet i pashënuar në një shpat të pjerrët, ngjitur me rrugën në pyll. Që atëherë, magazina në Kravica ka ndryshuar pak, megjithëse hyrja në të nuk lejohet pasi tani është në pronësi private.

Nga 12 deri më 13 korrik 1995, rreth 5,000 burra boshnjakë nga Srebrenica u kapën nga Ushtria Serbe e Bosnjës. Më 13 korrik, më shumë se 1,300 boshnjakë u transportuan në magazinën në Kravica, ku u ekzekutuan me pushkë automatike dhe bomba dore. Midis 14 dhe 16 korrikut, aty mbërritën automjete të rënda dhe i çuan viktimat në dy varre masive në fshatrat Glogova dhe Ravnice.

Nedeljko Milidragoviç, Aleksa Golijanin, Milivoje Batinica, Aleksandar Daceviç, Bora Miletiç, Jovan Petroviç, Dragomir Paroviç dhe Vidosav Vasiç akuzohen për organizimin dhe pjesëmarrjen në pushkatimin e më shumë se 1,300 civilëve në magazinë. Prokuroria serbe i akuzoi ata në 2015 dhe gjyqi u hap në shkurt 2017, por procedimet janë shoqëruar nga vonesa të shumta.

Deri më tani, GJPNJ-ja dhe gjykatat vendore në Ballkan kanë dënuar gjithsej 47 persona me më shumë se 700 vjet burg, plus katër dënime me burgim të përjetshëm, për krimet e Srebrenicës.

Liqeni Perucac është një liqen artificial në lumin Drina, në kufi me Bosnjën dhe Hercegovinën dhe Serbinë, dhe shtrihet midis qytetit të Visegradit në anën e Bosnjës dhe qytetit Bajina Basta nga ana serbe. Vendndodhja u përdor për asgjësimin e kufomave gjatë dy luftërave botërore, si dhe gjatë konflikteve të viteve 1990.

Deri më tani, mbetjet mortore të 238 personave që vdiqën në luftërat e viteve 1990 janë identifikuar në liqenin Perucac, pasi u vranë ose nga Ushtria Serbe e Bosnjës ose nga Ushtria dhe policia Jugosllave. Disa nga viktimat, trupat e të cilëve janë gjetur në liqen, u vranë në Srebrenicë, Zvornik dhe Visegrad gjatë luftës 1992-1995 në Bosnjë dhe Hercegovinë, ndërsa 84 prej trupave ishin ato të viktimave të luftës 1998-1999 në Kosovë.

Vendndodhja e varrit masiv është e pashënuar dhe Liqeni Perucac është një destinacion popullor turistik me shtëpi verore, restorante, kafene dhe qendra sportesh ujore. Liqeni artificial u krijua në 1966 për t’u shërbyer nevojave të hidrocentralit në Bajina Basta, një qytet rreth 13 kilometra më larg.

Zhvarrosjet e para të trupave në liqen u kryen nga Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur në shtator 2001, kur u gjetën eshtrat e viktimave etnike shqiptare nga Kosova.

Një dekadë më vonë, pasi vendi u ripa pas një kërkese nga Instituti për Personat e Zhdukur i Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Grupit të Punës për Personat e Zhdukur në Prishtinë, pati gërmime të tjera, gjatë të cilave u gjetën eshtrat e viktimave kryesisht boshnjake të vrara gjatë luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë.

Në vitin 2013, u gjetën edhe më shumë mbetje mortore pasi autoritetet ulën nivelin e ujit në liqen.

Eshtrat e 10 fëmijëve janë gjetur në këtë liqen, nga të cilët më i vogli, një djalë i quajtur Haris Podziç, ishte tre vjeç e gjysmë. Janë gjetur gjithashtu eshtrat e 40 grave, shumica e tyre nga qyteti i Visegradit.

Gjyqtarët në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, i përshkruan mizoritë e kryera në Visegrad gjatë luftës në Bosnjë si një nga “fushatat më famëkeqe për dëbimin e boshnjakëve”. Shumica e trupave u hodhën në lumin Drina, por rryma i çoi ata në liqen.

Trupat e njerëzve të vrarë në luftën e Kosovës u hodhën direkt në liqen. Pasi disa prej kufomave filluan të pluskonin pranë digës së hidrocentralit në liqenin Perucac, Vlastimir Djordjeviç, një zyrtar i lartë i Ministrisë së Brendshme Serbe, tha se “duhet të merren masa për të spastruar terrenin”. Kjo u pasua nga një operacion i fshehtë shtetëror për të zhvendosur kufomat nga uji në një varr masiv në breg.

Operacioni u krye nga operativët e Ministrisë së Brendshme duke përfshirë Djordjeviçin i cili më vonë u dënua me 18 vjet burg nga GJPNJ-ja.

Disa njerëz të tjerë janë ndjekur penalisht nga GJPNJ-ja për krime në lidhje me varrin masiv në liqen. Gjykata dënoi Mitar Vasiljeviçin, një ish-anëtar i grupit paraushtarak “Shqiponjat e Bardha”, me 15 vjet burg për krimet e kryera në zonë. Ajo gjithashtu dënoi Milan dhe Sredoje Lukiç, të dy ish-udhëheqës të të njëjtit grup paraushtarak, përkatësisht me burgim të përjetshëm dhe me 30 vjet burg.

Zeleni Jadar është një zonë rreth 20 kilometra në jug të Srebrenicës në Bosnjën lindore ku u gjetën të paktën shtatë varre klandestine, të gjithë varre masive dytësore të lidhur me përpjekjen për të mbuluar masakrat e vitit 1995 në Srebrenicë.

Varri masiv Zeleni Jadar u zbulua në vitin 2001 dhe aty u zhvarrosën eshtrat e 135 njerëzve.

Nga Srebrenica në kodrat e Zeleni Jadarit rruga zgjat rreth gjysmë ore me makinë, ku varre të pashënuara ndodhen në të dy anët e rrugës, në pyje dhe fusha.

Sipas raportit të përpiluar nga hetuesit nga Gjykatës Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, shumica e viktimave të varrosura në vend ishin meshkuj, të moshës nga tetë deri në 65 vjeç. Gjashtë prej tyre ishin 17 vjeç ose më pak. Veshja ishte ende e pranishme në shumicën e trupave, ndërsa disa kishin shenja djegiesh. Shumica dërrmuese u gjet se kishin vdekur nga plagët e marra me armë zjarri. U gjetën vetëm disa sende personale – ora dhe sende të lidhura me pirjen e duhanit. Varri masiv primar nga i cili u zhvendosën mbetjet mortore në Zeleni Jadar 6 ishte ai në Glogova, afër qytetit të Bratunacit.

Ashtu si në varrin masiv Zeleni Jadar 5, beton, suva dhe materialet e tjera ndërtimi të zbuluara në varr përputheshin me ato nga një depo në një fermë në Kravica, afër qytetit të Bratunacit. Më 13 dhe 14 korrik 1995, forcat serbe të Bosnjës vranë 1,313 boshnjakë nga Srebrenica në Kravica.

Pas rënies së Srebrenicës në korrik 1995, më shumë se 7,000 burra boshnjakë u vranë dhe shumica prej tyre u varrosën në korrik në gjashtë varre parësore: Branjevo, Kozlul, Diga Petkovci, Cerska, Ofahovac dhe Glogova. Gjatë shtatorit dhe tetorit 1995, varret primare në këto vende u gërmuan nga forcat serbe të Bosnjës dhe trupat u rivarrosën në varre dytësore në një përpjekje për të mbuluar krimet.

Zhvarrosja dhe transferimi i kufomave nga Glogova në Zeleni Jadar ndodhi natën gjatë periudhës midis 24 gushtit dhe 23 tetorit 1995. Pas udhëzimeve nga komandantët e Ushtrisë Serbe të Bosnjës Vujadin Popoviç dhe Vidoje Blagojeviç, një oficer tjetër i lartë me Ushtrisë Serbe të Bosnjës, Momir Nikoliç, ndihmoi në zhvarrosjen dhe operacionin e rivarrimit.

Operacioni i rivarrimit u kodua me emrin ‘asanacija’ në serbisht, që do të thotë masa higjienike dhe sanitare. Sipas Nikoliç, ‘asanacija’ normalisht përfshinte heqjen dhe varrosjen e trupave të pajetë nga një fushë beteje, por në këtë rast, termi i referohej zhvendosjes së trupave të varrosur në Glogova në varre më të vegjël dytësorë në zonën përreth Srebrenicës, në veçanti në Zeleni Jadar. Operacioni supozohej të ishte i fshehtë, por u krye hapur dhe kërkoi përfshirjen e një force të madhe punëtore, burimesh, asetesh dhe automjetesh.

Policia Ushtarake e Brigadës së Bratunac siguroi rrugën nga Bratunaci për në Srebrenicë në mënyrë që të lehtësonte lëvizjen e automjeteve nëpër zonat e banuara. Ata gjithashtu siguruan vendet e varreve ndërsa punëtorët nga Stafi Komunal për Mbrojtjen Civile i Bratunacit merrej me gërmimet. U përfshinë gjithashtu oficerë të policisë civile. Një ngarkues dhe një ekskavator u përdorën për gërmimin dhe katër deri në pesë kamionë u përdorën për të transportuar trupat nga Glogova në Zeleni Jadar.

Deri më tani, GJPNJ-ja dhe gjykatat vendore në Ballkan kanë dënuar gjithsej 47 persona me më shumë se 700 vjet burg, plus katër dënime me burgim të përjetshëm, për krimet e Srebrenicës.

Zeleni Jadar është një zonë rreth 20 km në jug të Srebrenicës në Bosnjen lindore, ku u gjetën të paktën shtatë varre klandestine, të gjithë varre masive dytësore. Në varrin e parë të zbuluar në vitin 1998, i njohur si Zeleni Jadar 5, u gjetën eshtra njerëzish të vrarë gjatë gjenocidit të Srebrenicës në korrik 1995.

Zona mbetet e pashënuar – vendet e varreve klandestine ishin të shpërndarë përgjatë të dy anëve të rrugës, disa prej tyre më thellë në pjesën e poshtme, disa në fusha, disa afër lumit që mban të njëjtin emër si zona, Jadar.

Shumë nga pjesët e trupit të gjetura në varret në Zeleni Jadar përputheshin me mbetjet mortore të gjetura në varret Glogova 1 dhe 2. Në të gjithë varret e Zeleni Jadarit – Zeleni Jadar 1A, 1B, 2, 3, 4, 5 dhe 6 – lidhjet me varrin primar Glogova 1 u krijuan përmes identifikimit të pjesëve të trupit që u përkisnin të njëjtëve individë të gjetur në varrin Glogova 1 dhe në një nga varret dytësore.

Në fillim të gërmimit, ekipet mjeko-ligjore nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, vunë re se shumica e trupave të gjetur ishin jo të plotë, ndërsa veshja ishte e pranishme në shumicën e trupave dhe relativisht pak kishin sende personale si orë, bizhuteri, sende dhe letra për pirjen e duhanit.

Mosha e viktimave të gjetura varionte nga tetë deri në 65 vjeç. Një nga viktimat më të reja të gjetura ishte një 14-vjeçar, Senad Beganoviç, pjesët e trupit të të cilit u gjetën në katër varre masive, përfshirë në Zeleni Jadar 5.

Sipas raportit mjeko-ligjor të GJPNJ-së, shumica e viktimave kishin plagë me armë zjarri, ndërsa disa kishin lëndime nga shpërthime dhe pajisje shpërthyese.

Në Zeleni Jadar, shtatë vende varresh mund të lidhen me ekzekutimet në një depo në një fermë në Kravica, afër qytetit të Bratunacit. Më 13 dhe 14 korrik 1995, forcat serbe të Bosnjës vranë 1,313 boshnjakë në Kravica.

Mbetjet mortore të viktimave të një vrasje masive me armë zjarri në një hangar prapa shkollës “Vuk Karadzic” në Bratunac, ku 400 boshnjakë u ndaluan më 13 korrik 1995, u gjetën gjithashtu në Zeleni Jadar.

Deri më tani, GJPNJ-ja dhe gjykatat vendore në Ballkan kanë dënuar gjithsej 47 persona me më shumë se 700 vjet burg, plus katër dënime me burgim të përjetshëm, për krimet e Srebrenicës.