Varri masiv në Branjevo në Bosnjën dhe Hercegovinën verilindore ishte një nga pesë varret e para masivë që u zbuluan gati një vit pas përfundimit të luftës. Ai u gjet nga hetuesit nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë rreth 130 metra larg Fermës Ushtarake të Branjevës, ku më shumë se 1,000 boshnjakë nga Srebrenica u ekzekutuan në korrik 1995.

Ai është një varr i thellë, primar në buzë të një fushe të madhe të mbjellë afër fshatit Pilica në anën perëndimore të lumit Drina, përtej një ure nga Serbia fqinje.

Zona ku u gjet varri tani është pothuajse e panjohur dhe e vështirë për t’u gjetur pasi shtrihet në mes të një fshati të ndërtuar kohët e fundit, i përhapur në mes të shtëpive private, fushave bujqësore dhe një pylli të vogël.

Ndërtesa e Fermës Ushtarake Branjevo u shkatërrua gjithashtu pas luftës dhe autoritetet serbe të Bosnjës ndërtuan një lagje të re në vend me një kishë, shtëpi private, dyqane dhe ndërtesa të tjera. Toka fillimisht i përkiste ndërmarrjes Agroprom, por në 1994 ajo u kërkua nga Brigada e Zvornikut e Ushtrisë Serbe të Bosnjës për të prodhuar ushqim për ushtarët.

Një zbulim paraprak i zonës u krye në prill 1996, ndërsa ekzaminimet e autopsisë së viktimave u kryen në tetor të atij viti.

U zbulua se viktimat u vranë larg varrit dhe më pas u vendosën në të. Kyçet e 77 prej tyre ishin të lidhur. Sipas një raporti mjeko-ligjor të përpiluar nga Mjekët për të Drejtat e Njeriut, të gjithë individët e gjetur në varrin masiv ishin të veshur me rroba civile, me përjashtim të një personi që kishte veshur pantallona ushtarake.

Raportet mjeko-ligjore dhe dëshmitë e dëshmitarëve në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, përfshirë dëshmitë nga njerëzit që ishin pjesë e skuadrave vrasëse, konfirmuan se shumica e viktimave të gjetura në varrin në Branjevo u vranë në Qendrën Kulturore Pilica nga forcat serbe të Bosnjës në mes të korrikut 1995.

Pas rënies së Srebrenicës në duart e forcave serbe të Bosnjës, boshnjakët e kapur u sollën me autobusë në Fermën Ushtarake Branjevo për t’u ekzekutuar. Të mbijetuarit përshkruan se u çuan në grupe në një livadh të mbushur me kufoma dhe iu kërkua të ktheheshin me shpinë. Më 16 korrik 1995, ushtarët në Fermën Ushtarake Branjevo u urdhëruan të shkonin rreth pesë kilometra në lindje të Qendrës Kulturore Pilica për të vrarë rreth 500 boshnjakë që po mbaheshin atje. Atë pasdite në Pilica dëgjoheshin të shtëna, të cilat vinin nga drejtimi i Qendrës Kulturore. Askush nuk i mbijetoi ekzekutimit. Pjesa e brendshme e Qendrës Kulturore Pilica u përshkrua se kishte kufoma “të grumbulluar njëri mbi tjetrin, të shtrirë dhe të shpërndarë ngado” dhe trupat – dy prej të cilëve ishin femra – ishin të gjithë të veshur me rroba civile. Trupat më pas u varrosën në Fermën Ushtarake Branjevo.

Deri më tani, GJPNJ-ja dhe gjykatat vendore në Ballkan kanë dënuar gjithsej 47 persona me më shumë se 700 vjet burg, plus katër dënime me burgim të përjetshëm, për krimet e Srebrenicës.

Kozluku është një varr masiv primar i boshnjakëve nga Srebrenica, afër fshatit Kozluk, 15 kilometra në verilindje të qytetit të Zvornikut. Vendi është pranë një rruge që kalon pranë fabrikës së shisheve të pijeve Vitinka në Kozluk. Rruga sa vjen e është më e dëmtuar dhe përfundon në një zonë të përdorur si vendgrumbullim mbeturinash dhe zhavorrin e nxjerrë nga lumi Drina. Vendi i varrit masiv mbetet i pashënuar.

Në vitin 1998, hetuesit nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë vizituan vendin dhe zbuluan një tokë të trazuar. Ata u kthyen aty në qershor 1999 dhe filluan procesin e zhvarrosjes. Ekzaminimet e ADN-së nga Komiteti Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur treguan se në varrin në Kozluk kishte 341 viktima. Megjithatë, hetimet arritën në përfundimin se para se të fillonte zhvarrosja, disa trupa ishin larguar nga varri si pjesë e përpjekjeve të Ushtrisë Serbe të Bosnjës për të mbuluar vrasjet.

Pas ekzekutimit, viktimat e vrara në Kozluk u mbuluan me dhe, në vend që të varroseshin në gropa. Ata u gjetën me rroba civile. Mijëra shishe qelqi jeshile të thyera ishin hedhur aty para se të ndodhte ekzekutimi, si dhe etiketat nga fabrika Vitinka dhe ky ishte një nga faktorët që ndihmoi në lidhjen e varrit masiv primar në Kozluk me varret masive dytësore në Rrugën Cancari 1 (Kamenica 14), Rrugën Cancari 2, Rrugën Cancari 3, Rrugën Cancari 7 dhe Rrugën Cancari 13, si dhe analiza e ADN-së, analiza e tokës dhe numri i madh i trupave që ishin të lidhur ose që kishin sytë e lidhur.

Gjykimi i GJPNJ-së në gjyqin e Dragan Jokiç, Shefi i Inxhinierisë për Brigadën e Zvornikut, dhe Vidoje Blagojeviç, komandant i Brigadës së Bratunacit të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, tha se më ose rreth 15 ose 16 korrikut 1995, personeli ushtarak i Ushtrisë Serbe të Bosnjës , nën komandën dhe kontrollin e komandantëve Ratko Mlladiç, Radislav Krstiç dhe të tjerë, transportuan afërsisht 500 meshkuj boshnjakë në një vend të izoluar afër Kozlukut, i cili ishte brenda zonës së përgjegjësisë të Brigadës së Zvornikut. Ata u ekzekutuan më pas nga personeli ushtarak serb i Bosnjës me armë automatike. Më 16 korrik 1995 ose rreth kësaj date, personeli ushtarak nga Toga Inxhinierike e Brigadës së Zvornikut, përsëri e kontrolluar nga Mlladiç, Krstiç dhe të tjerë, i varrosën viktimat në një varr masiv në atë vend. Jokiç ndihmoi në planifikimin, monitorimin, organizimin dhe kryerjen e varrimeve.

Blagojeviç u dënua me 15 vjet burg për asistim dhe mbështetje në vrasjen dhe persekutimin e boshnjakëve, përfshirë ata që u ekzekutuan në Kozluk. Jokiç u dënua me nëntë vjet burg për vrasjet e boshnjakëve në vende ku përfshihej edhe Kozluku dhe për sigurimin e burimeve inxhinierike dhe personelit për të gërmuar varre për viktimat.

Dhoma gjyqësore e GJPNJ-së gjeti gjithashtu se Vujadin Popoviç, shefi i sigurimit me Korpusin Drina të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, ishte në dijeni të operacionit për të vrarë boshnjakët dhe e organizoi atë me Ljubisa Bearan, shefi i sigurimit në shtabin kryesor të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, dhe Drago Nikoliçin, një oficer sigurie me Brigadën e Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës. Popoviç ishte i pranishëm kur u kryen ekzekutimet në Kozluk, si dhe në një vend tjetër vrasjesh në Orahovac. Popoviç, Beara dhe Nikoliç u dënuan të gjithë nga GJPNJ-ja për përfshirje në gjenocidin e boshnjakëve nga Srebrenica.

Srecko Acimoviç, komandant i Batalionit të Dytë të Brigadës së Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, duke vepruar sipas urdhrave të marra nga komanda e Brigadës së Zvornikut, siguroi municione dhe dha urdhër për transportimin e të burgosurve në brigjet e lumit Drina në Kozluk, ku ata u vranë dhe u varrosën. Acimoviç u dënua nga gjykata shtetërore e Bosnjës me nëntë vjet burg për asistim në gjenocid.

Në vitin 2015, në zhvarrosjen e katërt në Kozluk, u gjet një varr i ri dhe u zbuluan eshtrat e 55 personave të tjerë – 15 trupa të plotë dhe 40 trupa jo të plotë. Duke qenë se disa mbetje mortore u transferuan nga vendi në Kozluk dhe vende të tjera, kërkimi për të paktën 200 trupa të tjerë vazhdon.

Varri masiv Glogova 2 u zbulua në shtator 1999 në fshatin me të njëjtin emër në komunën boshnjake të Bratunacit. Gërmimet zgjatën nga mesi i shtatorit deri në fund të tetorit përreth një rruge midis Konjevic Poljes dhe Bratunacit. Varri ishte i trazuar dhe ishte i përbërë nga disa nën-varre më të vegjël, në të cilin u gjet një total prej 130 mbetjesh mortore.

Shumica e individëve të varrosur në varrin masiv ishin meshkuj. Të paktën 41 prej tyre ishin të moshës nga 14 deri në 24 vjeç. Shumica kishin plagë të shkaktuara nga armë zjarri.

Vendndodhja e varrit masiv mbetet e pashënuar. Ai shtrihet në fusha të hapura ngjitur me një rrugë fshati, i rrethuar nga disa shtëpi.

Vendndodhja e saktë u zbulua nga hetuesit e GJPJ-së pasi Shtetet e Bashkuara ofruan një pamje ajrore që tregonte se toka në vend ishte trazuar.

Pamjet ajrore të datës 17 korrik 1995 tregonin buldozerë të parkuar aty afër dhe tokë të trazuar, ndërsa pamjet ajrore nga tetori i të njëjtit vit kapën aktivitetet shtesë gërmimi.

Glogova 2 është një varr masiv primar që përmban trupat e viktimave të vrara nga forcat serbe të Bosnjës gjatë rënies së Srebrenicës në korrik 1995. Pas analizave shtesë mjeko-ligjore të mbetjeve mortore, u përcaktua se një numër viktimash nga Glogova 2 u rivarrosën më shumë se 40 kilometra larg, në një varr tjetër masiv me emrin Zeleni Jadar 5 në një përpjekje shtesë për të mbuluar vrasjet.

Krahasimi i shenjave në gëzhojat e gjetura në varrin Zeleni Jadar 5 me ato të gjetura në vendin e ekzekutimit në depon në Kravica, ku shumë boshnjakë nga Srebrenica u qëlluan për vdekje, tregoi se një numër njerëzish që ishin varrosur në Zeleni Jadar 5 dhe Glogova 2 ishin i vrarë në depo, sipas hetuesve të GJPJ-së.

Vendime të ndryshme vendore dhe ndërkombëtare kanë vërtetuar që forcat serbe të Bosnjës vranë 1,313 boshnjakë nga Srebrenica në një hangar në një fermë bujqësore në Kravica më 13 dhe 14 korrik 1995. Midis 14 dhe 16 korrikut, aty mbërritën makineri të rënda dhe i çuan trupat e viktimave në varre masive në fshatrat afër Glogova dhe Ravnice.

Deri më tani, GJPJ-ja dhe gjykatat vendore në Ballkan kanë dënuar gjithsej 47 persona me më shumë se 700 vjet burg, plus katër dënime me burgim të përjetshëm, për krimet në Srebrenicë.

Varri masiv Glogova 1 u zhvarros në vitin 2000, një vit pasi përfundoi zhvarrosja në varrin masiv Glogova 2, të dy në komunën e Bratunacit në Bosnjën dhe Hercegovinën lindore. Pasi Shtetet e Bashkuara ofruan pamje ajrore që tregonin se toka në atë vend ishte trazuar, hetuesit e GJPNJ-së gjetën mbetjet mortore të më shumë se 200 personave, shumica e të cilëve të vrarë gjatë rënies së Srebrenicës në korrik 1995.

Shumica e viktimave ishin meshkuj, të moshës 12 deri 75 vjeç, ndërsa të paktën 26 prej tyre ishin të moshës nën 24 vjeçare. Njëmbëdhjetë prej tyre ishin nën 17 vjeç.

Kur u zbulua varri, u gjetën rroba të njohura, asnjëra prej tyre ushtarake. Shumica e trupave kishin plagë me armë zjarri dhe një e katërta e tyre kishin shenja të djegiesh.

Varri masiv ndodhej në rrugën nga Bratunaci për në Konjevic Polje, në fusha të hapura, të rrethuar nga disa shtëpi. Ai vazhdon të mbetet i pashënuar.

Ekipet mjeko-ligjore të GJPNJ-së gjithashtu gjetën copa muri dhe dyersh në sitin Glogova 1 të cilat mund të kishin ardhur nga një depo në Kravica, ku më 13 korrik 1995, ushtarët serbë të Bosnjës ekzekutuan 1,313 burra boshnjakë. Armë automatike, bomba dore dhe armë të tjera u përdorën për të vrarë burrat brenda në depo. Midis 14 dhe 16 korrikut 1995, aty mbërritën pajisje të rënda dhe i çuan trupat e viktimave në dy varre të mëdha masive në fshatrat Glogova dhe Ravnice aty pranë.

Glogova 1 dhe Glogova 2 janë varre masive primare dhe fillimisht përmbanin shumë mbetje të tjera mortore, por në një operacion pasues për fshehje të krimit nga ana e forcave serbe të Bosnjës në vjeshtën e vitit 1995, trupat u zhvendosën që atje në të paktën 16 vende rivarrimit që janë zbuluar deri më tani, sipas Institutit Boshnjak për Personat e Zhdukur.

Vendimet e gjykatave ndërkombëtare dhe vendore kanë zbuluar se Njësia Inxhinierike e Brigadës së Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës mori pjesë në varrosjen e trupave në varret masive primare në korrik 1995.

Operacioni pasues për fshehjen e krimit u zhvillua midis gushtit dhe nëntorit 1995 dhe u përshkrua nga GJPJ-ja si “një përpjekje e organizuar dhe gjithëpërfshirëse … për të fshehur ekzekutimet duke zhvarrosur trupat nga varret masive primare dhe duke i rivarrosur në varre dytësore”.

Deri më tani, GJPJ-ja dhe gjykatat vendore në Ballkan kanë dënuar gjithsej 47 persona me më shumë se 700 vjet burg, plus katër dënime me burgim të përjetshëm, për krimet e Srebrenicës.