Çikatovë e Vjetër 2

Tre varre masive u gjetën në fshatin Çikatovë e Vjetër pas tërheqjes së trupave jugosllave dhe forcave serbe në vitin 1999. Ekspertët ndërkombëtarë të mjekësisë ligjore gjetën eshtrat e gjithsej 230 personave.

Çikatova e Vjetër është në komunën e Gllogocit, pjesë e një rajoni kodrinor të Kosovës qendrore të njohur si Drenica, dhe gjendet rreth 30 kilometra nga kryeqyteti, Prishtinq.

Në vitin 1991, Çikatova e Vjetër kishte një popullsi prej 1,300 banorësh, të gjithë shqiptarë etnikë. Fshati ndodhet afër fabrikës së ferronikelit Feronikel, e cila në disa raste gjatë luftës, nga fillimi i vitit 1998 e tutje, shërbeu si bazë e operacioneve për forcat serbe të sigurisë kundër kryengritësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës që ishin aktivë në zonë.

Në lokacionin e njohur si Çikatovë e Vjetër 2, trupat e 50 personave u gjetën të varrosur në një varr masiv pranë uzinës Feronikel.

Ushtria Çlirimtare e Kosovës ishte aktive brenda dhe rreth fshatit gjatë viteve 1998 dhe 1999, dhe për këtë arsye, forcat serbe shkaktuan një sasi të madhe dëmi në fshat shumë kohë përpara se NATO-ja të fillonte fushatën e saj ajrore në mars 1999 që synonte t’i jepte fund fushatës së represionit të presidentit jugosllav Sllobodan Millosheviç.

Në fund të prillit 1999 dhe në fillim të majit, forcat serbe rrethuan fshatrat e zonës dhe ndanë burrat nga gratë dhe fëmijët. Burrat u mbajtën në një xhami në Drenas para se të largoheshin që aty.

Sipas Fondit për të Drejtën Humanitare me qendër në Beograd, 44 burra u ngarkuan në një kamion ushtarak, i cili më pas u ndal pranë gropave të gërmuara për qëllime minerare për fabrikën Feronikel në fshatin Çikatovë e Vjetër.

Me urdhër të një oficeri të policisë speciale serbe të njohur si “Komandanti”, pjesëtarët e tjerë të forcave speciale të policisë dhe disa ushtarë rreshtuan shqiptarët etnikë të kapur në buzë të njërës prej gropave dhe qëlluan pa ndalim ndaj tyre derisa të 43 burrat ranë në gropë.

Një burrë që ishte vrarë më parë në kamion, u hodh në grumbullin e trupave të pajetë në gropë, sipas vendimit të Gjykatës Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, në gjyqin pasues të gjashtë zyrtarëve të ushtrisë dhe policisë jugosllave dhe serbe.

Forcat serbe më pas hodhën disa granata dore në gropë. Behar Topilla, i cili ishte ndër të parët që ra në gropë, i shpëtoi masakrës. Pasi erdhi në vete dhe u sigurua që rreziku kishte kaluar, Topilla arriti të dilte nga fundit i gropës, sipas Fondit për të Drejtën Humanitare.

Human Rights Watch vizitoi Çikatovën e Vjetër më 25 qershor 1999 pasi forcat serbe u tërhoqën nga Kosova dhe zbuluan se rreth 40 deri në 50 për qind e fshatit ishte dëmtuar rëndë. Shumica e shtëpive ishin djegur nga brenda, gjë që tregon se ato ishin në shënjestër të veçantë dhe se nuk ishin dëmtuar nga luftimet. Disa ndërtesa ishin shkatërruar gjithashtu nga buldozerët.

Vrasjet në zonë ishin pjesë e gjyqit në GJONJ të ish-zyrtarit të qeverisë jugosllave Nikola Sainoviç dhe katër udhëheqësve të tjerë politikë dhe ushtarakë, Dragoljub Ojdanoviç, Nebojsa Pavkoviç, Vladimir Lazareviç dhe Sreten Lukiç, të cilët u shpallën fajtorë.

Në vitin 2014, Fondi për të Drejtën Humanitare bëri një kallëzim penal duke akuzuar ish-komandantin e Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, Dikoviç, se mbante përgjegjësi për krimet e kohës së luftës. Dikoviç ka këmbëngulur se ai nuk është fajtor dhe prokuroria serbe nuk e ka paditur.

Studime e Epërme/ Gornja Sudimlja

Varri masiv ndodhet në komunën e Vushtrrisë, në veri të pjesës qendrore të Kosovës, e cila u bë shënjestër e ofensivës së forcave serbe që nga fillimi në mars 1999 i fushatës ajrore të NATO-s që synonte t’i jepte fund vrasjeve dhe dëbimet e shqiptarëve të Kosovës nga regjimi jugosllav.

Qyteti i Vushtrrisë u granatua ditën që filluan bombardimet e NATO-s dhe mijëra banorë shqiptarë etnikë u dëbuan në javën e parë të fushatës ajrore. Sipas Human Rights Watch, në disa raste, u organizuan autobusë për të dërguar banorët në Maqedoninë e Veriut.

Ndërsa përpiqeshin të largoheshin nga zona me traktorët e tyre, një kolonë prej rreth 1,000 civilësh shqiptarë etnikë u ndalua më 2 maj 1999 nga forcat serbe në fshatin Studime e Epërme, rreth 35 kilometra në veri të kryeqytetit, Prishtinë.

“Ata na ndaluan dhe na thanë të zbrisnim nga traktorët, të vinim duart pas koke dhe pastaj të uleshim në rrugë. Ushtarët filluan të na shanin dhe ecnin bashkë me ne, duke na qëlluar me shkelma dhe duke rrahur disa prej nesh. Një grua u rrah vetëm sepse fëmija i saj po qante”, tha një dëshmitar për Human Rights Watch.

Dëshmitarë të tjerë të intervistuar nga Human Rights Watch thanë se burrat u ekzekutuan para syve të tyre. Ushtarët dhe paraushtarakët ecnin lart e poshtë kolonës së traktorëve, duke ngacmuar, grabitur dhe ndonjëherë duke ekzekutuar shqiptarët etnikë të arratisur, thanë dëshmitarët.

Disa dëshmitarë raportuan se panë shumë trupa të pajetë përgjatë rrugës për në Vushtrri, por numri i saktë i personave nga kolona që u ekzekutuan nuk dihet. Katër dëshmitarë të veçantë pretenduan se kishin parë 25, 30, 70 dhe “mbi 100” trupa të pajetë.

Ekipet mjeko-ligjore nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, zbuluan 98 trupa në Studimen e Epërme.

Zona ku u lanë fillimisht kufomat mbetet e pashënuar pasi është buzë rrugës në pjesën qendrore të fshatit. Trupat më vonë u rivarrosën në varrezat e fshatit, ku është vendosur një monument për të përkujtuar viktimat si dhe oficerët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës nga zona.

Masakra në Studimen e Epërme ishte pjesë e aktakuzës së gjeneralit të Ushtrisë Jugosllave Vlastimir Djordjeviç, i cili u dënua me 27 vjet burg nga GJPNJ-ja.

Në vitin 2022, Gjykata Themelore e Prishtinës shpalli fajtor edhe ish-policin serb Zoran Vukotiç për përdhunim dhe pjesëmarrje në dëbimet e civilëve shqiptarë etnikë nga qyteti i Vushtrrisë gjatë luftës në maj 1999.

Brekoc/Brekovac

Varri masiv i Brekocit, ku u gjetën 121 trupa në vitin 1999 pas përfundimit të luftës, gjendet brenda varrezave të qytetit në Gjakovë dhe konsiderohet të jetë një nga varret më të mëdha të kohës së luftës në Kosovë.

Gjakova, rreth 90 kilometra në jugperëndim të Prishtinës, vuajti shumë gjatë luftës. Qyteti pothuajse u rrafshua, ndërsa popullata etnike shqiptare ose u vra ose u dëbua. Qyteti ndodhet afër kufirit shqiptar, gjë që e bëri atë të rëndësishëm në aspektin strategjik si për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës ashtu edhe për forcat jugosllave.

Dhuna në Gjakovë ishte e organizuar mirë, sipas Human Rights Watch. Edhe pse disa vrasje ndodhën pothuajse çdo ditë, dhuna dhe shkatërrimi në shkallë të gjerë ndodhën në faza të ndryshme dhe dukej se ishin të koordinuara nga forcat serbe të sigurisë. Raporti i Human Rights Watch thotë se banorë të shquar të qytetit, si avokatë, mjekë dhe aktivistë politikë, dukej se ishin shënjestruar për t’u vrarë.

Sot lokacioni i varrit mbetet i pashënuar dhe, duke qenë se është pjesë e varrezave të qytetit, pas luftës autoritetet e qytetit e përdorën tokën e mbetur për varre të tjera që nuk kanë lidhje me luftën.

Ata që u varrosën në Brekoc u vranë gjatë një operacioni nga forcat serbe të quajtur “Reka” (“Lumi”) në fund të prillit dhe fillim të majit 1999. Ai përfshinte të paktën dhjetë njësi të policisë serbe dhe të Ushtrisë Jugosllave që vranë dhe dëbuan mijëra njerëz në zonën përreth Gjakovës dhe fshatrave Mejë dhe Korenicë.

Sipas vendimeve të dhëna nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, në rastet kundër zyrtarëve ushtarakë dhe policorë serbë, gjatë sulmeve në Mejë dhe Korenicë, Ushtria Jugosllave, policia serbe dhe njësitë paraushtarake vranë të paktën 377 civilë, nga të cilët 36 ishin nën 18 vjeç.

Mijëra u dëbuan në Shqipërinë fqinje dhe 13 persona janë ende të shpallur si të zhdukur.

Sulmi në fshatrat Mejë dhe Korenicë erdhi një muaj pas fillimit të bombardimeve të NATO-s mbi Jugosllavinë, që kishte për qëllim t’i jepte fund fushatës ushtarake të presidentit Sllobodan Millosheviç në Kosovë. Me intensifikimin e sulmeve ajrore të NATO-s, u intensifikuan edhe operacionet e ushtrisë dhe policisë serbe, si dhe vrasjet dhe dëbimet e shqiptarëve të Kosovës.

Forcat jugosllave hynë me tanke në Mejë dhe Korenicë, i detyruan civilët shqiptarë të dilnin nga shtëpitë e tyre, u morën paratë dhe ndanë burrat nga gratë.

Shumica e burrave u vranë, ndërsa gratë dhe fëmijët u dërguan në Shqipëri.

Human Rights Watch vizitoi Mejën më 15 qershor 1999, pas hyrjes së NATO-s në Kosovë, dhe pa mbetjet e dekompozuara të disa burrave, dokumente të djegura dhe sende personale që me sa duket u përkisnin burrave që ishin vrarë atje, si dhe gëzhoja plumbash.

Human Rights Watch gjeti gjithashtu mbetjet e dekompozuara të disa burrave. Kufomat ndodheshin buzë një fushe ngjitur me rrugën që kalon përmes Mejës. Një trup i paprekur dhe gjysma e sipërme e një trupi tjetër ndodheshin në anë të një gryke ngjitur me fushën. Dy trupa të tjerë u gjetën disa metra më tutje, dhe gjysma e poshtme e një trupi tjetër në një fushë pranë luginës. Të gjithë trupat ishin në një gjendje të avancuar dekompozimi. Kockat e disa prej trupave ishin thyer dhe të gjithë dukej se ishin pa kokë. Pranë njërit prej trupave u gjetën pjesë të një kafke.

Më pranë rrugës, Human Rights Watch pa tre grumbuj të mëdhenj kashte dhe pleh organik lope, për të cilat një fshatar pretendoi se mbulonin shumë trupa të tjerë. Fshatari deklaroi gjithashtu se trupat e shumicës së burrave të vrarë në masakër ishin mbledhur nga punonjësit e shërbimit komunal, gjë që më vonë u konfirmua nga GJPNJ-ja.

Disa nga trupat e njerëzve të vrarë në këtë zonë fillimisht u varrosën në varrezat e Brekocit, ndërsa disa u transportuan në Beograd si pjesë e një operacioni mbulimi dhe u varrosën në një kompleks policor në Batajnica afër Beogradit.

Një dëshmitar i mbrojtur tha në gjyqin e GJPNJ-së të ish-presidentit serb Milan Milutinoviç se ai kishte punuar si operator ekskavatorësh dhe kishte marrë pjesë në gërmimin e trupave në tre lokacione të ndryshme në zonën e Gjakovës – Brekoc, ura e Bistrazhinit dhe fshati Guskë, si dhe në një pyll aty pranë.

GJPNJ-ja dënoi gjashtë zyrtarë të lartë serbë si përgjegjës për vrasjet.

Analiza e provave të GJPNJ-së nga BIRN zbuloi se më shumë se 30 njerëz ishin përfshirë ose ishin në dijeni të vrasjeve – një nga masakrat më të mëdha të luftës së Kosovës – dhe nuk bënë asgjë për ta ndaluar atë apo për të ndëshkuar ata që kryen krimet.

Pavarësisht provave që ekzistojnë, asnjëri prej tyre nuk është ndjekur penalisht për masakrat në Mejë dhe Korenicë. Të gjithë ata janë ende të lirë dhe jetojnë në Serbi, Mal të Zi apo Slloveni.

Qirez/Cirez

Në majë të një kodre midis fshatrave të Kosovës Qirez dhe Likoshan, është ngritur një memorial për të përkujtuar civilët shqiptarë etnikë që u vranë në mars 1999 dhe u gjetën pas luftës në një numër varresh masive në zonën përreth. Eshtrat e 96 viktimave janë identifikuar.

Rajoni përreth, i rrethuar nga malet e Drenicës në perëndim, përbëhet nga komunat e Gllogocit dhe Skënderajt. Para vitit 1998 kur filloi konflikti në Kosovë, të dyja komunat kishin pothuajse tërësisht popullsi etnike shqiptare. Fshatrat që rrethojnë dy qytetet janë vendlindja e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e cila filloi operacionet e armatosura në Drenicë në vitin 1996. Ato janë gjithashtu skenë e disa prej abuzimeve më të këqija të kryera kundër civilëve në vitin 1999, siç është dokumentuar nga një sërë organizatash për të drejtat e njeriut dhe siç u konfirmua më vonë në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, në gjyqin e saj kundër gjashtë zyrtarëve shtetërorë, të ushtrisë dhe policisë jugosllave dhe serbe.

Sipas aktakuzës së GJPNJ-së, duke filluar nga ose rreth 25 marsi 1999, forcat jugosllave dhe serbe granatuan dhe dogjën fshatrat Vojnik, Leçinë, Klladernicë, Turiçec dhe Izbicë. Shumë prej shtëpive, dyqaneve dhe xhamive u shkatërruan, përfshirë xhaminë në qendër të fshatit Qirez.

Në grupe prej dy ose tre, ushtarët shkonin shtëpi më shtëpi nëpër fshatra, duke hyrë me forcë dhe, duke kërcënuar banorët me vdekje, u kërkonin para dhe sende me vlerë, sipas OJQ-së Fondi për të Drejtën Humanitare me qendër në Beograd.

Disa gra dhe fëmijë u morën nga pjesëtarët e forcave jugosllave dhe u mbajtën në një hambar në Qirez. Gratë iu nënshtruan sulmeve seksuale dhe u vodhën paratë dhe sendet personale.

Ushtarët i kërcënuan se do t’i vrisnin të gjithë së bashku me fëmijët e tyre, u morën dokumentet e identitetit, paratë dhe stolitë, dhe më pas dy ushtarë i çuan në një hambar dhe i mbyllën brenda. Sipas dëshmive të mbledhura nga Fondi për të Drejtën Humanitare, ushtarët disa herë morën nga hambari vajza dhe gratë më të reja, disa prej të cilave ishin në faza të avancuara të shtatzënisë (mes katër dhe tetë muajshe shtatzënë), dhe detyruan secilën prej tyre të kryente marrëdhënie dhe gjithashtu i shfrytëzuan dhe abuzuan seksualisht me to në mënyra të tjera.

GJPNJ konfirmoi në vendimin e saj se të paktën tetë nga gratë u vranë pasi u sulmuan seksualisht dhe trupat e tyre u hodhën në tre puse në fshatin Qirez.

Tri ditë më vonë, forcat jugosllave dhe serbe mblodhën rreth 4,500 shqiptarë etnikë nga fshatrat përreth, u morën paratë dhe dokumentet dhe ndanë burrat nga gratë. Gratë kryesisht u dëbuan në Shqipëri, ndërsa grupe të mëdha burrash u vranë. Disa prej trupave u gjetën më vonë në varret masive në fshat, të tjerë në varret masive në Serbi.

Vrasjet në Qirez ishin pjesë e gjyqit në Hagë të ish-presidentit serb Milan Milutinoviç dhe katër liderëve të tjerë politikë dhe ushtarakë – Nikola Sainoviç, Dragoljub Ojdanoviç, Nebojsa Pavkoviç, Vladimir Lazareviç dhe Sreten Lukiç – të cilët u shpallën fajtorë nga GJPNJ-ja.

Fondi për të Drejtën Humanitare paraqiti një kallëzim penal edhe kundër ish-kreut të Ushtrisë Serbe, Ljubisa Dikoviç, i cili gjatë luftës së Kosovës ishte komandant i Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, me pretendimin se njësitë e tij kryen krime në fshatrat e zonës së Drenicës. Dikoviç ka këmbëngulur se ai nuk është fajtor.

Gropa e Piljakut

Varri masiv i Piljakut u zbulua dhe u zhvarros në vitin 2001, në malin Malusa, 29 kilometra nga qyteti i Focës në Bosnjën dhe Hercegovinën lindore. Amor Masoviç, kreu i Komisionit të Personave të Zhdukur të vendit, mori një letër anonime që e informonte se trupat e 80 boshnjakëve nga Foca ishin varrosur atje.

Letra ishte e shkruar me dorë dhe thoshte: “Z. Masoviç, dua t’ju informoj se në vitin 1992, 80 të burgosur myslimanë kampi u hodhën në gropën e Piljakut. Ai tha se ata ishin marrë nga kampi i paraburgimit në PK Dom. Është nënshkruar “një serb nga Foca”.

Në fund të gropës u gjetën mbetjet mortore të 62 personave, të gjithë civilë. Pjesët e litarit të gjetura në vend treguan se ata ishin lidhur përpara vrasjeve. Gëzhojat e gjetura rreth gropës tregonin se viktimat ishin sjellë atje të gjallë dhe se ishin ekzekutuar në vendngjarje.

Gropa është 33 metra e thellë dhe ndodhet në një shpat që nuk ka asnjë shteg që të çon në të. Dokumentet që u zbuluan gjatë zhvarrimit konfirmuan se viktimat janë parë për herë të fundit në kampin e paraburgimit të PK Dom në Foca.

Vendndodhja e varrit masiv është e pashënuar dhe jo lehtësisht e arritshme, e fshehur thellë mes pyjeve të malit Malusa.

Në prill 1992, forcat serbe të Bosnjës pushtuan Focën dhe zonat përreth të populluara nga boshnjakët. Marrja u pasua nga një fushatë e gjerë shkatërrimi, vrasjesh dhe terrori kundër joserbëve.

Serbët e Bosnjës krijuan Komitetin e Krizave, i cili ngriti një rrjet qendrash ndalimi, ku civilët joserbë u ndaluan, torturoheshin, përdhunoheshin dhe ose u dëbuan, u vranë ose u zhdukën. Bizneset dhe pronat e joserbëve u shpronësuan ose u shkatërruan.

Boshnjakët dhe burrat e tjerë joserbë u mbajtën në mënyrë të paligjshme që nga prilli 1992 në objektin e paraburgimit në PK Dom, ku u torturuan, rrahën dhe u keqtrajtuan. Një burrë i cili u mbajt në PK Dom për më shumë se gjashtë muaj i tha grupit të fushatës Human Rights Watch: “Gjatë prillit dhe majit 1992, ata sollën rreth 600 burra në PK Dom. Rreth 400 prej tyre u morën dhe u ‘zhdukën’.” Burrat gjithashtu merreshin natën dhe torturoheshin nga rojet dhe policia ushtarake, shtoi ai.

Milorad Krnojelaç, i cili ishte komandant i PK Dom, u dënua me 15 vjet burg për torturë, vrasje, persekutim dhe trajtim mizor nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (GJPNJ). Ai u lirua para kohe në vitin 2009.

Tre ish-hetues dhe roje policie të identifikuar nga dëshmitarët, Miodrag Koprivica, Miro Burilo dhe Slavko Koroman, nuk u paditën kurrë dhe vazhduan të punojnë si oficerë policie në Foca.

Uborak and Sutina

Në verën e vitit 1992, trupat e 114 civilëve boshnjakë dhe kroatë të Bosnjës u gjetën në dy varre masive në deponinë komunale të Uborakut dhe varrezat e Sutinas në Mostar.

Në qershor të vitit 1992, në varrezat e Sutinës u zbulua varri i parë masiv, që përmbante eshtrat e 26 civilëve nga Mostari. Dy muaj më vonë, në gusht 1992, një tjetër varr masiv u zbulua në deponinë komunale të Uborakut, rreth pesë kilometra nga Sutina. Ai përmbante eshtrat e 88 civilëve të luftës. Shumica prej tyre ishin qëlluar me armë automatike në kokë.

Zhvarrosjet u kryen ndërsa lufta vazhdonte. Inspektori i policisë Drazen Pazin, i cili ishte i përfshirë në procesin e zhvarrosjes në deponinë e Uborakut, tha se kishte vështirësi në gërmimin e trupave për shkak të granatimeve të vazhdueshme nga pozicionet e mbajtura nga Ushtria Popullore Jugosllave.

Më herët në verën e vitit 1992, boshnjakët dhe kroatët u morën nga fshatra të ndryshme në veri të Mostarit dhe nga lagjet Carina dhe Zalik, nga luftëtarët serbë. Të burgosurit u mbajtën në dhomat e zhveshjes në stadiumin e futbollit FK Lokomotiva Mostar në Vrapcici dhe u dërguan për t’u marrë në pyetje në ndërtesat në varrezat e Sutinës, ku mbaheshin edhe në paraburgim.

Të 114 viktimat e varrosura në Uborak dhe Sutina u vranë më 13 qershor 1992. Autorët ishin anëtarë të Ushtrisë Popullore Jugosllave, rezervistë dhe anëtarë të grupeve paraushtarake, të ndihmuar nga serbët vendas, sipas dëshmitarëve të gjyqit.

Tani aty ka një pllakë përkujtimore që nderon viktimat në deponinë e Uborakut.

Askush nuk është dënuar ende për vrasjet e boshnjakëve dhe kroatëve që u varrosën në Uborak dhe Sutinë.

Në kohën e krimit, njësitë e Ushtrisë Popullore Jugosllave komandoheshin nga gjenerali Momcilo Perisiç. Edhe pse u procedua penalisht në Hagë, Uborak nuk ishte përfshirë në aktakuzë. Gjykata e Hagës vendosi në vendimin e saj në gjyqin e liderit të Partisë Radikale Serbe Vojisllav Sheshel se në prill dhe qershor 1992, anëtarët e Mbrojtjes Territoriale të udhëhequr nga serbët, njësitë paraushtarake dhe luftëtarët e njohur si Seseljevci (“Njerëzit e Sheshelit”) torturuan dhe keqtrajtuan të burgosurit në deponinë e Uborakut, varrezat e Sutinës dhe stadiumin FK Lokomotiva Mostar.

Laniste 2

Laniste 2 është një varr masiv kryesor në malin Grmec, 15 kilometra nga qyteti Kljuc në Bosnjën dhe Hercegovinën veriperëndimore. Varri masiv u zbulua nga policia në tetor 1995 menjëherë pas përfundimit të pushtimit të zonës nga Ushtria Serbe e Bosnjës dhe njësitë paraushtarake serbe. Procesi i zhvarrimit filloi në tetor 1996 dhe zbuloi eshtrat e 77 personave, prej të cilëve 70 janë identifikuar.

Varri ndodhej në një livadh me bimësi, i rrethuar nga pyje dhe me disa shtigje. Gjatë zhvarrimit u zbuluan municione, plumba, bidona karburant dhe kavo çeliku mbi tetë metra të gjatë. Policia dhe ekipi i zhvarrimit zbuluan gjithashtu një kartë identiteti me emrin Hasan Zukiç. Vendndodhja e varrit masiv mbetet e pashënuar.

Më 31 maj 1992, Ushtria Serbe e Bosnjës u tha burrave nga fshati Velagici në komunën e Kljucit të shkonin në shkollën e fshatit për të marrë kartat e regjistrimit nga administrata e re e komunës serbe të Bosnjës. Burrat u mbajtën rob në shkollë dhe të nesërmen, të paktën 78 burra u rreshtuan dhe u pushkatuan para shkollës. Trupat më pas u dërguan për varrim në varrin masiv Laniste 2. “Erdhën dy kamionë dhe një fadromë. Ata i ngarkuan kufomat dhe i çuan drejt Lanistes”, tha Marinko Miljeviç, një polic ushtarak serb i Bosnjës.

Miljeviç u akuzua nga prokuroria boshnjake për krime kundër njerëzimit së bashku me Ilija Krcmar, Bosko Uncanin, Svetislav Raciç, Zeljko Bajiç, Dragan Despot dhe dy burra me të njëjtin emër, Nikola Cuk. Çështja kundër Krcmar, Raciç, Bajiç dhe dy burrave të quajtur Cuk u transferua më pas në drejtësinë serbe.

Ish-ushtarët e Ushtrisë Serbe të Bosnjës Marko Adamoviç dhe Bosko Lukiç u dënuan me 22 dhe 14 vjet burg respektivisht për rolin e tyre në dëbimet dhe vrasjet e boshnjakëve në Kljuc në vitin 1992. Ata u shpallën fajtorë për përfshirje në sulmin në fshatin Velagici në në fillim të qershorit 1992, pas së cilës burra në moshë lufte u mbyllën në shkollën aty pranë dhe të paktën 78 prej tyre u ekzekutuan. Shefi ushtarak serb i Bosnjës i kohës së luftës, Ratko Mlladiç, u dënua gjithashtu për krime në zonën e Kljucit, duke përfshirë krimet në Velagici.

Tani ka një varrezë fshati në vendin e ekzekutimit me 121 gurë varri për të vdekurit Velagici, duke përfshirë ato të gjetura në varrin masiv Laniste 2.

Sasina

Sasina është një varr masiv kryesor i ndodhur tetë kilometra nga qyteti i Sanski Mostit në veriperëndim të Bosnjës dhe Hercegovinës. Zhvarrosja u bë nga 18 deri më 24 korriku 1996, e udhëhequr nga Gjykata e Sanski Mostit dhe Komisioni Shtetëror për Shkëmbim dhe Personat e Zhdukur. U zhvarrosën gjashtëdhjetë e pesë trupa.

Vendi i varrit ndodhet pranë rrugës së fshatit, pranë një kishe katolike, i rrethuar me shkurre dhe pemë.

Sipas deklaratave të dëshmitarëve, viktimat e gjetura në varrin masiv ishin mbajtur peng në Sanski Most nga njësitë paraushtarake serbe dhe ishin përdorur për punë të detyruar nga Ushtria Serbe e Bosnjës. Natën e 20 shtatorit 1995, paraushtarakët i çuan burrat me një autobus, një kamion dhe disa makina në vendin në Sasina dhe më pas i ekzekutuan. Viktimat ishin boshnjakë dhe civilë kroatë të Bosnjës. Viktima më e re ishte Besim Taliç, i cili ishte 16 vjeç.

Varri është shënuar me një pllakë përkujtimore që përfshin të gjithë emrat e viktimave.

Në vendimin e shkallës së parë në gjyqin e ish-shefave të Shërbimit të Sigurimit Shtetëror Serb, Jovica Stanisiç dhe Franko Simatoviç, Gjykata e Hagës arriti në përfundimin se më 21 shtator 1995 ose rreth kësaj date, anëtarë të njësisë paraushtarake të Gardës Vullnetare Serbe të udhëhequr nga Zeljko Raznatoviç, alias Arkan, ndaluan një grup civilësh joserbë nga Sanski Mosti dhe i transferuan në Sasina, ku qëlluan dhe vranë më shumë se 60 prej tyre.

Arkani u akuzua gjithashtu nga prokurorët e Gjykatës së Hagës për vrasjen e 65 civilëve nga Sanski Most, por ai u vra në Beograd në vitin 2000 përpara se të dilte në gjyq. Anëtarët e njësisë së tij paraushtarake nuk u ndoqën kurrë penalisht për vrasjet në Sasina. Deri më tani, vetëm njëri nga luftëtarët e tij, Boban Arsiç, është dënuar. Ai u shpall fajtor në mungesë nga një gjykatë kroate për një krim të veçantë lufte në Kroaci në vitin 1992.

Redak 1

Redak 1 është një varr masiv kryesor i ndodhur në kompleksin e minierës së hekurit të Ljubijës, 18 kilometra nga qyteti i Prijedorit. Ai është në një kodër të izoluar, mbi një rrugë, i rrethuar me pyje. Shtatëdhjetë e katër trupa u zhvarrosën nga varri. Para luftës, varret ishin gropa të hapura brenda minierës, por në vitin 1992 ato ishin mbushur me dhe, sipas dëshmitarëve.

Në fund të korrikut 1992, rreth 120 burra nga zona e Miska Glavës, mes të cilëve 15 të mitur, u dërguan fillimisht në qendrën kulturore të Miska Glavës, ku një dëshmitar tha se ata u sulmuan, më pas në stadiumin aty pranë, ku u torturuan dhe abuzuan për tre ditë. Ndërsa mbaheshin të ndaluar, rreth dhjetë deri në 15 të burgosur u vranë, ndërsa pjesa tjetër u dërguan në Ljubija dhe u pushkatuan. Vetëm disa arritën të mbijetonin.

Dëshmitari i prokurorisë Nermin Karagiç tha në gjyqin e shefit ushtarak serb të Bosnjës Ratko Mlladiç në Gjykatën e Hagës se ai ishte 17 vjeç në atë kohë dhe mbijetoi sepse një major i ndaloi të shtënat, megjithëse babai i tij u vra. “Më pas na urdhëruan të merrnim trupat e pajetë dhe t’i ngarkonim në një autobus”, tha Karagiç. Ai arriti të shpëtonte duke u hedhur nga autobusi.

Eshtrat e viktimave u gjetën dhe u zhvarrosën nga varret masive në Redak 1 dhe Redak 2, ndërsa dhjetë trupa të tjerë u gjetën në varrin Hozic Kamen afër qytetit të Bosanski Novit në vitin 2016.

Vendi i varrit masiv Redak 1 mbetet i lënë pas dore dhe i pashënuar brenda kompleksit të minierës së hekurit në Ljubija. Varret Redak 1 dhe Redak 2, si dhe lokacionet Jakarina Kosa dhe Tomasica, të gjithë në minierën e Ljubijës, u përdorën për të fshehur trupat e jo-serbëve nga zonat e Prijedorit dhe Sanski Mostit.

Në Bosnje janë ngritur tre aktakuza, por askush nuk është dënuar ende.

Nëntë ish-anëtarë të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, policisë dhe stafit lokal serb të Bosnjës të krizë, të cilët organizuan largimin e boshnjakëve nga komunat e mbizotëruara nga serbët, u paditën në vitin 2017 për pjesëmarrje në ndalimin e paligjshëm të rreth 120 burrave në zonën e Miska Glavës. Të paditurit ishin Slobodan Taranjaç, Milodrag Glusaç, Ranko Babiç, Ranko Dosenoviç, Marinko Prastalo, Rade Zekanoviç, Zdravko Paniç, Trivo dhe Milan Vukiç.

Në vitin 2018, gjykata shtetërore e Bosnjës konfirmoi gjithashtu padinë ndaj Milorad Obradoviç dhe Slobodan Knezeviç për pjesëmarrje në persekutimin e civilëve boshnjakë në fund të korrikut 1992 si anëtarë të forcës policore rezerviste dhe policisë ushtarake në Ljubija afër Prijedorit.

Në shkurt 2022, dy të dyshuar të tjerë, Dane Bajiç dhe Miodrag Knezeviç, u akuzuan për krime kundër njerëzimit kundër boshnjakëve dhe kroatëve në Prijedor në vitin 1992, duke përfshirë krimet në Miska Glava. Asnjëri prej tyre nuk u paraqit në një seancë gjyqësore.

Prijedori është zona me numrin më të madh të kriminelëve të luftës të dënuar në Bosnje dhe Hercegovinë. Gjithsej 37 serbë të Bosnjës janë shpallur fajtorë për kryerjen e krimeve në këtë zonë dhe janë dënuar me gjithsej 617 vjet burg. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë i dha Milomir Stakiçit, presidentit të kohës së luftës të Shtabit të Krizave të komunës së Prijedorit të kontrolluar nga serbët, dënimin më të lartë për krime në Prijedor – 40 vjet burg.

Gropa e Bezdanit

Gropa e Bezdanit është një varr masiv kryesor i ndodhur në malin Hrgar, në juglindje të qytetit të Bihacit, në veriperëndim të Bosnjës dhe Hercegovinës. Vendi është një shpellë natyrore vertikale, dy deri në tre metra e gjerë dhe 85 metra e thellë.

Varri masiv u zbulua pasi Ermin Lipoviç, një inspektor penal për policinë e Bihacit dhe një alpinist amator, zbriti në gropën e Bezdanit me një aparat fotografik dhe kamerë në gusht 1997. Ai fotografoi dhe filmoi zbritjen në shpellë dhe veçoritë të dyshemesë së shpellës. Ishte e qartë si nga fotografitë ashtu edhe nga pamjet video se në dyshemenë e shpellës kishte mbetje të shumta skeletore njerëzore dhe mbetje veshjesh.

Në shtator dhe tetor 1997, midis shtresave të plehrave në gropë, u zbuluan mbetjet e 83 trupave. Gjashtëdhjetë e pesë prej tyre janë identifikuar. Procesi i zhvarrosjes u ndërpre disa herë për shkak të zbulimit të mjeteve të pashpërthyera nën mbeturina dhe trupa. Të gjithë viktimat ishin meshkuj dhe të moshës 14 deri në 65 vjeç. Shkaku më i zakonshëm i vdekjes ishin të shtënat e shumta me armë.

Viktimat ishin boshnjakë nga Lugina Ljutocka, të cilët u mbajtën në qendrën e paraburgimit të Shërbimit Traktor IMT në fshatin Ripac në korrik 1992 nga Ushtria Serbe e Bosnjës. Sipas deklaratave të dëshmitarëve, vrasjet janë kryer nga Brigada e 15-të e Këmbësorisë së Lehtë, anëtarë të togave të policisë ushtarake dhe luftëtarë të milicisë lokale. Viktimat i çonin atje në grupe, i ekzekutonin dhe i hidhnin në gropë.

Vendi tani është shënjuar me një pllakë në përkujtim të viktimave që u vranë në verën e vitit 1992, ndërsa gropa është mbyllur pjesërisht me një monument përkujtimor.

Zeljko Stanareviç, një ish-oficer i policisë ushtarake me Brigadën e 15-të të Këmbësorisë së Lehtë të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, u dënua me 13 vjet burg nga gjykata shtetërore boshnjake për krime të kryera në zonën e Bihacit. Gjykata e shpalli atë fajtor për pjesëmarrje në vrasjen e të paktën dhjetë civilëve boshnjakë pranë fshatit Hrgar. Sipas vendimit, Stanareviç dhe gjashtë ushtarë të tjerë të Ushtrisë Serbe të Bosnjës shkuan në servisin e traktorëve në Ripac, ku civilët u mbajtën midis 24 qershorit dhe gjysmës së parë të korrikut 1992.

Të paktën dhjetë nga civilët më pas u veçuan, u lidhën dhe u transportuan me kamion në Hrgar dhe u vranë.

Një tjetër ish-ushtar i Ushtrisë Serbe të Bosnjës, Sasa Curguz, u dënua gjithashtu në Bosnje dhe Hercegovinë për përfshirje në krimin në malin Hrgar dhe u dënua me 14 vjet burg. Curguz u shpall fajtor për pjesëmarrje në vrasjen e të paktën 11 të burgosurve nga fshati Ripac dhe për trajtimin çnjerëzor të të burgosurve boshnjakë. Sipas vendimit, Curguz dhe gjashtë ushtarë të tjerë serbë të Bosnjës mbërritën në Shërbimin e Traktorëve IMT në Ripac, ku mbaheshin të paktën 55 burra boshnjakë të kapur. Të burgosurit u hipën në një kamion dhe i transportuan në buzë të gropës së Bezdanit. Një ushtar vrau menjëherë të paktën tre të burgosur, më pas dy të tjerë i hodhën trupat në gropë, me udhëzimet e Curguzit, i cili gjithashtu vrau personalisht disa të burgosur.

Ish-ushtari i Ushtrisë Serbe të Bosnjës, Dragan Dopudja, doli në gjyq në Beograd në vitin 2021 për vrasjen e të paktën katër të burgosurve pranë fshatit Hrgar, eshtrat e të cilëve u gjetën më vonë në gropën e Bezdanit.

Në vitin 2020, Interpoli lëshoi një “njoftim të kuq” duke kërkuar arrestimin e Gojko Borjanit, i cili gjithashtu dyshohet se ka kryer krime lufte në malin Hrgar.

Çështja kundër Nenad Bubalo, një ish-polic ushtarak i Ushtrisë Serbe të Bosnjës i akuzuar për pjesëmarrje në vrasjen e të paktën pesë civilëve në malin Hrgar, trupat e të cilëve u hodhën në gropën e Bezdanit, u mbyll në vitin 2021 pasi ai vdiq.