Stari Kevljani su sekundarna masovna grobnica koja se nalazi u selu Kevljani, 20 kilometara od Prijedora. Ekshumirana je u augustu 2004. godine od Instituta za nestale osobe Bosne i Hercegovine (INO BiH) i Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ). Na ovoj lokaciji su bili zakopani posmrtni ostaci 456 osoba, što je potvrđeno i DNK analizom.

Stari Kevljani su jedna od najvećih masovnih grobnica koje su otkrivene na području Prijedora, dužine 20 i širine i dubine od pet metara. Od pronađenih 456 posmrtnih ostataka, 354 su identifikovana.

Selo Kevljani nalazi se na oko četiri kilometra od kompleksa rudnika Omarska, koji je Vojska Republike Srpske (VRS) 1992. godine koristila kao logor. U istom selu otkriveno je još nekoliko masovnih grobnica, od kojih jedna nedaleko od lokaliteta Stari Kevljani.

Mnogi od identifikovanih iz ove grobnice bili su muškarci bošnjačke i hrvatske nacionalnosti koji su bili zatočeni i posljednji put viđeni u logoru Omarska ili u dva druga logora u opštini Prijedor – Keratermu i Trnopolju. Forenzički dokazi pokazali su da su u većini slučajeva žrtve stradale od metaka iz vatrenog oružja, a kod jednog broja žrtava ustanovljene su i frakture kostiju. Značajan broj identifikovanih žrtava bile su politički, administrativni i vjerski lideri, akademici i poznate javne ličnosti iz opštine Prijedor.

Mještani Kevljana obilježili su lokaciju spomen-pločom na kojoj piše: “Na ovom mjestu 2004. godine pronađena je najveća masovna grobnica u Bosanskoj krajini, ‘Stari Kevljani’, sa ukupno 456 nevinih žrtava sa prijedorske opštine”. Grobnica se nalazi na livadi u selu, pored kuće.

Svjedok na suđenju komandantu VRS-a Ratku Mladiću izjavio je da su mučenja i ubijanja bila svakodnevnica u logoru Omarska. U njemu je tokom tromjesečnog perioda 1992. godine, koliko je postojao ovaj logor, bilo zatočeno do 6.000 ljudi. Krajem jula 1992. započela su i masovna pogubljenja, a zatvorenici su bili primorani da čiste lokacije na kojima su ljudi ubijani i da utovaraju njihova tijela u kamione, koji su ih dalje odvozili.

Logor Omarska je zatvoren 21. augusta 1992. godine, nakon što su ga posjetili britanski novinari koji su izvijestili o nehumanim uslovima i ratnim zločinima u logoru. Tada su zatočenici prebačeni u druge logore na tom području. Prema saznanjima Regionalnog saveza logoraša regije Banja Luka, oko 700 zatočenika u Omarskoj je umrlo, iako nisu svi ubijeni u samom logoru.

Haški sud osudio je 11 osoba za zločine u logorima na području Prijedora, a Sud Bosne i Hercegovine još četvoricu. Željko Mejakić, najviši zvaničnik u logoru Omarska, osuđen je na 21 godinu zatvora zbog zločina protiv čovječnosti.

Prijedor je područje s najvećim brojem osuđenih ratnih zločinaca u BiH. Ukupno 37 bosanskih Srba proglašeno je krivima za zločine počinjene na tom području, a osuđeni su na ukupno 617 godina zatvora. Najvišu kaznu za zločine u Prijedoru – 40 godina zatvora – MKSJ je izrekao Milomiru Stakiću, ratnom predsjedniku Kriznog štaba opštine Prijedor, koja je bila pod srpskom kontrolom.

Masovnu grobnicu Tomašica otkrile su vlasti Bosne i Hercegovine u septembru 2013. godine u blizini velikog rudarskog kompleksa, 15 do 20 kilometara jugoistočno od Prijedora. Iskopavanje lokacije dimenzija 70 sa 120 metara trajalo je 79 dana. Pronađeni su posmrtni ostaci 435 ljudi i 275 kompletnih ostataka tijela. Ovo je jedna od najvećih masovnih grobnica u BiH. Posmrtni ostaci su uglavnom pripadali žrtvama rata koje su ubijene na različitim lokacijama oko Prijedora od 1992. do 1995. godine.

Lokacija masovne grobnice ostala je neoznačena, iako se nalazi u naseljenom području, nekih 15 minuta vožnje od Prijedora. U blizini masovne grobnice nalaze se brojne kuće i fudbalsko igralište.

Ovo područje je prije rata bilo u vlasništvu države, a koristila ga je rudarska kompanija Ljubija.

Tačnu lokaciju masovne grobnice Institutu za nestale osobe Bosne i Hercegovine (INO BiH) otkrio je bivši pripadnik snaga bosanskih Srba koji je učestvovao u prikrivanju ubistava, a koji je želio ostati anoniman. Posmrtni ostaci su uglavnom pripadali Bošnjacima. Većina njih je ubijena u Prijedoru, u selu Bišćani ili obližnjim logorima Keraterm i Omarska. Njihova tijela su zatim natovarena na kamione i bačena u jame na lokalitetu Tomašica, od kojih su neke bile duboke oko devet metara. Dvadeset i devet tijela pronađenih u Tomašici pripada žrtvama ubijenim u zloglasnoj “Sobi 3” u logoru Keraterm 1992. godine.

Masovna grobnica Tomašica je uglavnom primarna masovna grobnica u kojoj je na početku bilo ukopano više od 435 tijela. Tokom drugog pokušaja prikrivanja zločina, više od 350 tijela je iskopano i ponovo zakopano na drugim lokacijama, uključujući jamu u Jakarinoj kosi, udaljenoj 40 kilometara od Tomašice.

Ekshumaciji 2013. godine prethodilo je nekoliko pokušaja pronalaska posmrtnih ostataka žrtava oko rudnika Tomašica. Tako su 2004. pronađeni posmrtni ostaci 24 osobe, dok je dvije godine kasnije otkriveno deset tijela.

Još jedan pokušaj je načinjen u julu 2020. godine, kada su vlasti pokrenule ekshumaciju na osnovu informacija dobijenih od mještanina srpske nacionalnosti, međutim on je završio bez rezultata.

Prijedor je područje s najvećim brojem osuđenih ratnih zločinaca u BiH. Ukupno 37 bosanskih Srba je proglašeno krivima za zločine počinjene na tom području, a osuđeni su na ukupno 617 godina zatvora. Najvišu kaznu za zločine u Prijedoru – 40 godina zatvora – Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) je izrekao Milomiru Stakiću, ratnom predsjedniku Kriznog štaba opštine Prijedor, koja je bila pod srpskom kontrolom.

Hodžićki put 2 (poznat i kao Snagovo 3) je sekundarna masovna grobnica u blizini sela Snagovo, na oko 17 kilometara sjeverozapadno od Zvornika. Grobnicu su prvobitno pronašle trupe NATO snaga u Bosni i Hercegovini, SFOR, 1998. godine, tokom preusmjeravanja puta oko klizišta. Na ovom području je poznato sedam masovnih grobnica, sve sekundarnog karaktera. Nazvane su Hodžićki put jer se nalaze u blizini sela Hodžići. Ekshumirano je ukupno 160 posmrtnih ostataka žrtava.

Ovu sekundarnu masovnu grobnicu, koju je Federalna komisija za nestale osobe nazvala Snagovo 3, istraživao je 1998. godine Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), koji je 2001. odgovornost za njenu ekshumaciju predao vlastima Bosne i Hercegovine.

DNK analiza, koju je sprovela Međunarodna komisija za nestale osobe (ICMP), pokazala je veze između ove sekundarne grobnice i primarne grobnice Lažete 2 (poznate i kao Orahovac 2), na kojoj su zabilježene promjene terena. Prema forenzičkom izvještaju MKSJ-a o ekshumacijama u vezi sa Srebrenicom, to znači da su posmrtni ostaci jedne osobe pronađeni u najmanje dvije različite grobnice. Istraga je također pokazala DNK veze između ove lokacije i lokacija Hodžićki put 1 (poznate i kao Snagovo 4) i Hodžićki put 3. To ukazuje da su posmrtni ostaci iskopani iz primarne masovne grobnice Lažete 2 i prebačeni na lokaciju Put za Hodžiće, udaljenu oko deset kilometara.

Forenzička analiza tla i uzoraka polena, kao i dokazi i avionski snimci promjena terena, dodatno su otkrili da su tijela iz grobnica Lažete 1 i Lažete 2 kasnije uklonjena i ponovo zakopana u sekundarne grobnice u Snagovu.

Grobnice na Hodžićkom putu, koje se nalaze na livadi pored seoskog planinskog puta, okružene šumom, nisu označene.

MKSJ je u presudama utvrdio da su 14. jula 1995. zatočeni Bošnjaci iz Srebrenice transportovani u školu u selu Orahovac. U ranim popodnevnim satima tog dana, pripadnici Zvorničke brigade Vojske Republike Srpske (VRS) pod nadzorom Drage Nikolića, načelnika bezbjednosti Zvorničke brigade VRS-a, i Milorada Trbića, zamjenika načelnika službe bezbjednosti Zvorničke brigade VRS-a, uključujući pripadnike 4. bataljona Zvorničke brigade, prebacili su zatočenike na obližnje polje, gdje su ih strijeljali automatskim oružjem.

Sudsko vijeće MKSJ-a proglasilo je Radislava Krstića, zamjenika komandanta i načelnika štaba Drinskog korpusa VRS-a, krivim za genocid nad Bošnjacima iz Srebrenice – to je prva presuda ovog suda kojom su masakri u Srebrenici kvalifikovani kao genocid. Krstić je osuđen na 46 godina zatvora, a kazna mu je naknadno smanjena na 35 godina.

MKSJ je također utvrdio da je Ljubiši Beari, načelniku za bezbjednost Glavnog štaba VRS-a, rečeno da organizuje, koordiniše i omogući zatočenja, transport, pogubljenja po kratkom postupku i ukop bošnjačkih žrtava ubijenih u Orahovcu. Beari su, između ostalih, pomagali Vujadin Popović, načelnik za bezbjednost Drinskog korpusa VRS-a, kao i Nikolić i Trbić.

Utvrđeno je da su Beara, Popović, Nikolić i Trbić nadgledali, omogućavali i nadzirali pogubljenja u Orahovcu, te ih je MKSJ osudio za genocid. Vidoje Blagojević, komandant Bratunačke brigade VRS-a, osuđen je na 15 godina zatvora zbog pomaganja i podržavanja ubistava i progona Bošnjaka na području Srebrenice, kao i pomaganja i podržavanja ubistava Bošnjaka u Bratuncu. Dragan Jokić, načelnik inžinjerije Zvorničke brigade VRS-a, osuđen je na devet godina zatvora zbog ubistava Bošnjaka u Orahovcu, na Vojnoj farmi Branjevo i u Kozluku, kao i za stavljanje na raspolaganje sredstava i osoblja za kopanje masovnih grobnica za pogubljene žrtve.

Prema Federalnom institutu za nestale osobe, posmrtni ostaci 818 Bošnjaka iz Srebrenice otkriveni su u sedam sekundarnih grobnica na području Snagova.

Ravnice su primarna masovna grobnica koja se nalazi 20 kilometara sjeverozapadno od Srebrenice. Udaljena je šest kilometara od poljoprivrednog skladišta u Kravici, gdje su snage bosanskih Srba u julu 1995. pogubile više od 1.300 Bošnjaka iz Srebrenice. Prema Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), nije bilo znakova promjene terena grobnice ili namjernog premještanja tijela.

U augustu 2000. godine, MKSJ-ov tim za ekshumaciju je otkrio 34 tijela na lokalitetu zvanom Ravnice 1. Drugi dio ekshumacije nastavljen je od jula do augusta 2001. godine, kada su ekshumirana još 172 tijela. Ovu ekshumaciju sprovela je Federalna komisija za nestale osobe, dok je MKSJ pratio proces. Druga ekshumacija na ovom mjestu nazvana je Ravnice 2. Međutim, Ravnice 1 i 2 smatraju se jednom masovnom grobnicom, iz koje je ekshumirano ukupno 258 ljudskih ostataka.

Većina ostataka otkrivena je na površini strmog terena na tom mjestu, a od tijela su ostali samo skeleti jer su više od pet godina bila izložena atmosferskim uticajima, ali i prisustvu životinja. Neka tijela su bila prekrivena zemljom, dok su druga zakotrljana nizbrdo, do drveća i ograde koji su ih zaustavili.

Tokom ekshumacije tijela iz Ravnice 1 i Ravnice 2, pronađeni su beton, gips i drugi građevinski materijal. Smatra se da se ovaj materijal ne razlikuje od onog koji je pronađen u skladištu u Kravici i masovnim grobnicama Glogova 1 i Glogova 2, kao i sekundarnim masovnim grobnicama Zeleni Jadar 5 i 6. Od posebnog interesa bio je komad polistirenske pjene obojen u dvije boje koji je pronađen u grobnici Ravnice 2, identičan pjeni od koje je bio napravljen natpis na sjevernoj strani skladišta Kravica, iznad ulaznih vrata.

Uzrast žrtava čiji su posmrtni ostaci pronađeni u Ravnicama bio je, u trenutku njihove smrti, od osam do 90 godina. U sve je pucano, često više puta. Bilo je dokaza da je ispaljeno najmanje 700 hitaca.

Sve žrtve su bili muškarci koji su nosili civilnu odjeću. Četrnaest ih je imalo 17 godina ili manje.

Lokalitet Ravnice na strmoj padini uz cestu u šumi nije obilježen, a skladište u Kravici se od vremena zločina malo promijenilo, iako pristup njemu nije dozvoljen jer je danas u privatnom vlasništvu.

Od 12. do 13. jula 1995. godine, Vojska Republike Srpske (VRS) zarobila je oko 5.000 Bošnjaka iz Srebrenice. Više od 1.300 Bošnjaka je 13. jula prevezeno u skladište u Kravici, gdje su pogubljeni automatskim puškama i ručnim bombama. Između 14. i 16. jula 1995. godine stigla je teška mehanizacija, kojom su tijela žrtava prebačena u dvije velike masovne grobnice u obližnjim selima Glogova i Ravnice.

Nedeljko Milidragović, Aleksa Golijanin, Milivoje Batinica, Aleksandar Dačević, Bora Miletić, Jovan Petrović, Dragomir Parović i Vidosav Vasić optuženi su za organizaciju i učešće u strijeljanju više od 1.300 civila u skladištu. Srpsko tužilaštvo ih je optužilo 2015. godine, a suđenje je počelo u februaru 2017, međutim postupak je praćen odlaganjima.

MKSJ i lokalni sudovi na Balkanu do sada su za zločine u vezi sa Srebrenicom osudili ukupno 47 osoba na više od 700 godina zatvora, plus pet doživotnih kazni.

Jezero Perućac je vještačko jezero na Drini, na granici Bosne i Hercegovine i Srbije, između Višegrada (BiH) i Bajine Bašte (Srbija). Ova lokacija je korištena za odlaganje leševa tokom oba svjetska rata, kao i tokom sukoba 1990-ih.

Do sada je identifikovano 238 osoba čiji su posmrtni ostaci pronađeni u jezeru Perućac a koje su u ratu ’90-ih ubijene ili od pripadnika Vojske Republike Srpske (VRS) ili Vojske Jugoslavije (VJ) i policije. Neke žrtve čija su tijela pronađena u jezeru ubijene su tokom rata u BiH (1992–1995.) u Srebrenici, Zvorniku i Višegradu, a 84 pronađena tijela pripadaju žrtvama rata na Kosovu (1998–1999.).

Lokacija masovne grobnice je neoznačena, a jezero Perućac je popularno turističko odredište sa vikendicama, restoranima, kafićima i objektima za vodene sportove. Ovo vještačko jezero napravljeno je 1966. godine za potrebe hidroelektrane u Bajinoj Bašti, udaljene oko 13 kilometara od jezera.

Prvu ekshumaciju posmrtnih ostataka iz jezera sprovela je Međunarodna komisija za nestale osobe (ICMP) u septembru 2001. godine, kada su pronađeni posmrtni ostaci Albanaca s Kosova.

Deset godina kasnije, nakon što je na zahtjev Instituta za nestale osobe Bosne i Hercegovine (INO BiH) i Radne grupe za nestale osobe u Prištini lokacija ponovo pregledana, na njoj su sprovedena iskopavanja, prilikom kojih su pronađeni posmrtni ostaci uglavnom bošnjačkih žrtava ubijenih tokom rata u BiH.

Još posmrtnih ostataka pronađeno je 2013. godine, kada su vlasti spustile nivo jezera.

U jezeru su pronađeni posmrtni ostaci desetero djece, od kojih je najmlađe – dječak Haris Podžić – imalo tri i po godine. Pronađeni su i posmrtni ostaci 40 žena, većinom iz Višegrada.

Sudije Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) su zločine počinjene u Višegradu tokom rata u BiH opisali kao jednu od “najzloglasnijih kampanja za deportaciju Bošnjaka”. Većina tijela bačena je u Drinu, ali ih je struja odnijela do jezera.

Tijela žrtava ubijenih tokom rata na Kosovu bačena su direktno u jezero. Nakon što su neki leševi počeli plutati u blizini brane hidroelektrane na jezeru Perućac, Vlastimir Đorđević, visoki zvaničnik Ministarstva unutrašnjih poslova Srbije, rekao je da „treba preduzeti mjere za raščišćavanje terena”. Potom je uslijedila tajna državna operacija premještanja tijela iz vode u masovnu grobnicu na obali.

Operaciju su izveli operativci Ministarstva unutrašnjih poslova, među kojima je bio i Đorđević, koji je kasnije od MKSJ-a osuđen na 18 godina zatvora.

MKSJ je procesuirao nekoliko drugih osoba zbog zločina povezanih s masovnom grobnicom na jezeru. Tribunal je osudio Mitra Vasiljevića, bivšeg pripadnika paravojne grupe „Beli orlovi”, na 15 godina zatvora zbog zločina počinjenih na tom području. Osudio je i Milana i Sredoja Lukića, vođe iste paravojne grupe, na doživotni zatvor, odnosno 30 godina zatvora.

Zeleni Jadar je područje koje se nalazi na oko 20 kilometara južno od Srebrenice u istočnoj Bosni, i na kome je pronađeno najmanje sedam tajnih grobnica. Sve otkrivene masovne grobnice su sekundarne i povezane su s pokušajem prikrivanja masakara u Srebrenici počinjenih u julu 1995.

Masovna grobnica Zeleni Jadar 6 otkrivena je 2001. godine i iz nje su ekshumirani posmrtni ostaci 135 osoba.

Od Srebrenice ima pola sata vožnje do brda Zeleni Jadar, gdje i na lijevoj i na desnoj strani puta, u šumama i poljima, leže neoznačene grobnice.

Prema izvještaju istražitelja Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), većina žrtava pokopanih na ovom mjestu bili su muškarci, starosti od osam do 65 godina. Šest ih je imalo 17 godina ili manje. Većina pronađenih tijela na sebi je još uvijek imala odjeću, dok je kod nekih bilo znakova opekotina. Utvrđeno je da je velika većina njih umrla od povreda iz vatrenog oružja. Pronađeno je samo nekoliko ličnih stvari – satova i predmeta povezanih sa pušenjem. Primarna masovna grobnica iz koje su posmrtni ostaci žrtava premješteni u Zeleni Jadar 6 bila je ona u Glogovi, locirana u blizini Bratunca.

Kao i kod masovne grobnice Zeleni Jadar 5, i ovdje su pronađeni beton, gips i drugi građevinski materijali koji se poklapaju sa onim iz skladišta na farmi u Kravici kod Bratunca. Tamo su, 13. i 14. jula 1995. godine, snage bosanskih Srba ubile 1.313 Bošnjaka.

Nakon pada Srebrenice u julu 1995. godine, više od 7.000 muškaraca Bošnjaka je ubijeno, a većina njih je pokopana u šest primarnih masovnih grobnica: Branjevo, Kozluk, brana Petkovci, Cerska, Orahovac i Glogova. Na ovim lokacijama su tokom septembra i oktobra 1995. godine snage bosanskih Srba iskopale primarne grobnice, a zatim su, u pokušaju prikrivanja zločina, tijela prebačena u sekundarne grobnice.

Iskopavanje i prenošenje leševa iz Glogove u Zeleni Jadar obavljano je noću, u periodu između 24. augusta i 23. oktobra 1995. godine. Prema uputstvima komandanata Vojske Republike Srpske (VRS) Vujadina Popovića i Vidoja Blagojevića, operaciju prebacivanja tijela u sekundarne grobnice pomogao je i Momir Nikolić, također visoko pozicionirani oficir VRS-a.

Operacija premještanja posmrtnih ostataka, odnosno njihovo iskopavanje i ponovno zakopavanje, nazvana je „asanacija” – što je termin koji se odnosi na poduzimanje higijenskih i sanitarnih mjera. Prema Nikoliću, „asanacija” je obično uključivala uklanjanje i sahranjivanje mrtvih tijela s bojnog polja, ali u ovom slučaju termin se odnosio na premještanje tijela, pokopanih u Glogovi, u manje sekundarne grobnice na području oko Srebrenice, posebno u Zelenom Jadru. Ovo je trebala biti tajna operacija, ali je izvedena otvoreno i zahtijevala je uključivanje velike radne snage, resursa, sredstava i vozila.

Vojna policija Bratunačke brigade obezbjeđivala je put od Bratunca do Srebrenice kako bi olakšala kretanje vozila kroz naseljena područja, kao i do mjesta grobnice koju su kopali pripadnici opštinske civilne zaštite Bratunac. Uključeni su bili i civilni policajci. Za radove iskopavanja korišteni su bageri-utovarivači i bageri-rovokopači, kao i četiri do pet kamiona koji su korišteni za transport tijela od Glogove do Zelenog Jadra.

MKSJ i lokalni sudovi na Balkanu do sada su za zločine u vezi sa Srebrenicom osudili ukupno 47 osoba na više od 700 godina zatvora, plus pet doživotnih kazni.

Zeleni Jadar je područje koje se nalazi na oko 20 kilometara južno od Srebrenice u istočnoj Bosni. Na toj lokaciji je pronađeno najmanje sedam tajnih grobnica. Sve pronađene masovne grobnice su sekundarne. Prva otkrivena, poznata kao Zeleni Jadar 5, pronađena je 1998. godine. Prilikom ekshumacije u njoj su pronađeni posmrtni ostaci žrtava genocida u Srebrenici koji se dogodio u julu 1995. godine.

Područje je neoznačeno – uz obje strane puta bila su raštrkana skrivena mjesta na kojima su pronađene žrtve, neke su pokopane dublje u šumi, neke u poljima, a neke blizu rijeke koja nosi isto ime kao i ovo područje, Jadar.

Mnogi dijelovi tijela pronađeni u grobnicama Zeleni Jadar poklapaju se s posmrtnim ostacima pronađenim u grobnicama Glogova 1 i 2. Veza između svih grobnica na ovom području – Zeleni Jadar 1A, 1B, 2, 3, 4, 5 i 6 – sa primarnom grobnicom Glogova 1 ustanovljena je putem identifikacije posmrtnih ostataka pronađenih na lokaciji Glogova 1 i onih pronađenih u nekoj od nabrojanih sekundarnih grobnica, a koji su pripadali istim osobama.

Na početku iskopavanja, forenzički timovi Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) primijetili su da je većina pronađenih tijela bila nepotpuna, većina žrtava je imala odjeću, a kod relativno malog broja žrtava pronađene su lične stvari, poput satova, nakita, predmeta u vezi s pušenjem, dokumenata…

Pronađene žrtve bile su uzrasta od osam do 65 godina. Jedna od najmlađih žrtava je 14-godišnji Senad Beganović, čiji su dijelovi tijela nađeni u četiri masovne grobnice, uključujući i Zeleni Jadar 5.

Prema forenzičkom izvještaju MKSJ-a, većina žrtava imala je rane od metaka, dok je nekolicina imala povrede od eksplozija i eksplozivnih naprava.

Sedam grobnica u Zelenom Jadru može se povezati s pogubljenjima u skladištu na farmi u Kravici, u blizini Bratunca. Tamo su, 13. i 14. jula 1995. godine, snage bosanskih Srba ubile 1.313 Bošnjaka.

Na Zelenom Jadru pronađeni su i ostaci žrtava strijeljanih u hangaru iza škole „Vuk Karadžić” u Bratuncu, u kojoj je 13. jula 1995. bilo zatočeno 400 Bošnjaka.

MKSJ i lokalni sudovi na Balkanu do sada su za zločine u vezi sa Srebrenicom osudili ukupno 47 osoba na više od 700 godina zatvora, plus pet doživotnih kazni.

Masovna grobnica u Branjevu, u sjeveroistočnoj Bosni i Hercegovini, jedna je od prvih pet masovnih grobnica otkrivenih gotovo godinu dana nakon završetka rata. Pronašli su je istražitelji Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) na oko 130 metara od Vojne farme Branjevo, gdje je u julu 1995. pogubljeno više od 1.000 Bošnjaka iz Srebrenice.

To je duboka primarna grobnica na ivici velikog obradivog polja u blizini sela Pilica, na zapadnoj strani rijeke Drine, preko mosta iz susjedne Srbije.

Mjesto na kojem je pronađena grobnica danas je gotovo neprepoznatljivo i teško ga je pronaći, jer se nalazi usred nedavno izgrađenog sela, raširenog među privatnim kućama, poljoprivrednim poljima i malom šumom.

Zgrada na Vojnoj farmi Branjevo je nakon rata srušena, a vlasti Republike Srpske su na tom mjestu izgradile novo naselje sa crkvom, privatnim kućama, trgovinama i drugim objektima. Zemljište je prvobitno pripadalo preduzeću Agroprom, ali ga je Zvornička brigada VRS-a 1994. godine oduzela i koristila za proizvodnju hrane za vojnike.

Preliminarno izviđanje područja izvršeno je u aprilu 1996. godine, dok je u oktobru te iste godine obavljena obdukcija žrtava.

Došlo se do saznanja da su žrtve ubijene dalje od grobnice, a potom smještene u nju. Ruke 77 žrtava bile su vezane. Prema forenzičkom izvještaju Ljekara za ljudska prava, sve žrtve pronađene u masovnoj grobnici nosile su civilnu odeću, sa izuzetkom jedne osobe koja je imala vojne pantalone.

Forenzički izvještaji i iskazi svjedoka dati pred MKSJ-om, uključujući i svjedočenja ljudi koji su bili dio odreda za ubijanje, potvrdili su da su snage bosanskih Srba većinu žrtava pronađenih u grobnici Branjevo ubile sredinom jula 1995. u Domu kulture Pilica.

Nakon pada Srebrenice, zarobljeni Bošnjaci su autobusima dovezeni na Vojnu farmu Branjevo na pogubljenje. Preživjeli su opisali kako su ih u grupama vodili do livade prekrivene leševima i govorili im da okrenu leđa. Vojnicima na Vojnoj farmi Branjevo 16. jula 1995. godine dato je naređenje da odu do Doma kulture Pilica, koji se nalazio oko pet kilometara istočno od farme, i da ubiju oko 500 Bošnjaka koji su tamo bili zatočeni. Tog popodneva su se iz pravca Doma kulture u samoj Pilici čuli zvuci pucnjave i eksplozije. Niko nije preživio pogubljenje. Prema opisu unutrašnjosti Doma kulture Pilica, leševi su bili „nagomilani jedni na druge, jednostavno ležali su razbacani posvuda”, a tijela – od kojih su dva pripadala ženama – bila su obučena u civilnu odjeću. Tijela su potom zakopana na Vojnoj farmi Branjevo.

MKSJ i lokalni sudovi na Balkanu do sada su za zločine u vezi sa Srebrenicom osudili ukupno 47 osoba na više od 700 godina zatvora, plus pet doživotnih kazni.

Kozluk je primarna masovna grobnica u koju su ukopani Bošnjaci iz Srebrenice, u blizini sela Kozluk, 15 kilometara sjeveroistočno od Zvornika. Na lokaciju se dolazi putem koji prolazi pored fabrike mineralne vode i bezalkoholnih pića Vitinka u Kozluku i koji, kako se ide prema području koje se koristi za odlaganje smeća i vađenje šljunka pored rijeke Drine, prelazi u stazu. Mjesto grobnice je ostalo neobilježeno.

Istražitelji Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) su 1998. godine posjetili ovo mjesto i otkrili promjene terena. Vratili su se u junu 1999. i započeli proces ekshumacije. DNK ispitivanja Međunarodne komisije za nestale osobe (ICMP) pokazala su da se u grobnici Kozluk nalazi 341 žrtva. Međutim, istrage su zaključile da su prije početka ekshumacije neka tijela žrtava uklonjena iz grobnice u pokušaju Vojske Republike Srpske (VRS) da se ubistva prikriju.

Nakon pogubljenja, žrtve ubijene na lokaciji Kozluk nisu bile sahranjivane u jame, već su prekrivene zemljom. Žrtve su nosile civilnu odjeću. Prije egzekucije, na ovoj lokaciji su bile deponovane hiljade razbijenih zelenih staklenih boca, kao i etikete za boce, iz obližnje fabrike Vitinka. To je, pored DNK analiza, analiza tla i velikog broja tijela koja su imala ligature i poveze za oči, bio jedan od faktora koji su pomogli da se primarna masovna grobnica u Kozluku poveže sa sekundarnim masovnim grobnicama Čančarski put 1 (Kamenica 14), Čančarski put 2, Čančarski put 3, Čančarski put 7 i Čančarski put 13.

U presudi koju je MKSJ izrekao na suđenju Draganu Jokiću, načelniku inžinjerije Zvorničke brigade, i Vidoju Blagojeviću, komandantu Bratunačke brigade VRS-a, navodi se da je 15. ili 16. jula 1995. godine, ili oko tog datuma, vojno osoblje VRS-a, pod komandom i kontrolom komandanata Ratka Mladića, Radislava Krstića i drugih, prebacilo približno 500 muškaraca Bošnjaka na izolovano mjesto u blizini Kozluka, koje se nalazilo u zoni odgovornosti Zvorničke brigade. Vojnici su ih na tom mjestu pogubili automatskim oružjem. Dana 16. jula 1995. ili približno tom datumu, pripadnici Inžinjerijske čete Zvorničke brigade, pod kontrolom Mladića, Krstića i drugih, pokopali su žrtve u masovnu grobnicu na tom mjestu. Jokić je pomagao u planiranju, nadgledanju, organizaciji i sprovođenju ukopa.

Blagojević je osuđen na 15 godina zatvora zbog pomaganja i podržavanja ubistava i progona Bošnjaka, uključujući i one pogubljene na Kozluku. Jokić je osuđen na devet godina zatvora zbog ubistava Bošnjaka na nekoliko lokacija, uključujući Kozluk, kao i za pružanje inženjerskih resursa i osoblja za kopanje grobnica za žrtve.

Sudsko vijeće MKSJ-a također je utvrdilo da je Vujadin Popović, načelnik za bezbjednost Drinskog korpusa VRS-a, znao za operaciju ubijanja Bošnjaka, te ju je organizovao zajedno s Ljubišom Bearom, načelnikom Uprave za bezbjednost Glavnog štaba VRS-a, i Dragom Nikolićem, načelnikom bezbjednosti Zvorničke brigade VRS-a. Popović je prisustvovao pogubljenjima u Kozluku, kao i egzekucijama u Orahovcu. MKSJ je Popovića, Bearu i Nikolića osudio i za učešće u genocidu nad Bošnjacima iz Srebrenice.

Srećko Aćimović, komandant Drugog bataljona Zvorničke brigade VRS-a, postupajući po naređenjima komande Zvorničke brigade, obezbijedio je municiju i izdao naredbu za prevoz zatvorenika na obalu rijeke Drine u Kozluku, gdje su zatim ubijeni i pokopani. Sud Bosne i Hercegovine osudio je Aćimovića na devet godina zatvora zbog pomaganja genocida.

Tokom četvrte ekshumacije u Kozluku, 2015. godine, pronađena je još jedna grobnica, s posmrtnim ostacima 55 osoba – 15 kompletnih i 40 nekompletnih tijela. S obzirom da su neki posmrtni ostaci prebačeni iz Kozluka na druge lokacije, nastavlja se potraga za još najmanje 200 tijela.

Masovna grobnica Glogova 2 otkrivena je u septembru 1999. godine u istoimenom selu u istočnoj bosanskoj opštini Bratunac. Iskopavanja su trajala od sredine septembra do kraja oktobra u blizini zemljanog puta između Konjević-Polja i Bratunca. Teren na kojem je pronađena grobnica, u velikoj mjeri je istrpio promjene, a sama grobnica se sastojala od nekoliko manjih podgrobnica, u kojima je pronađeno ukupno 140 posmrtnih ostataka.

Većina ljudi sahranjenih u ovoj masovnoj grobnici bili su muškarci. Najmanje 41 osoba je bila u dobi od 14 do 24 godine. Većina je imala rane od metaka.

Lokacija masovne grobnice je ostala neoznačena. Leži na otvorenim poljima pored prometnog seoskog puta, okružena s nekoliko kuća.

Tačnu lokaciju otkrili su istražitelji Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) nakon što su Sjedinjene Američke Države (SAD) dostavile avionski snimak koji pokazuje promjene terena.

Na aviosnimcima napravljenim 17. jula 1995. godine, u blizini lokacije vide se parkirani buldožeri i promjene tla, dok su snimci iz oktobra te iste godine zabilježili dodatne aktivnosti iskopavanja.

Glogova 2 je primarna masovna grobnica u kojoj su nađena tijela žrtava koje su snage bosanskih Srba ubile tokom pada Srebrenice u julu 1995. godine. Nakon dodatne forenzičke analize posmrtnih ostataka, utvrđeno je da je, u dodatnom pokušaju prikrivanja ubistava, određeni broj žrtava iz Glogove 2 prebačen 40 kilometara dalje, u masovnu grobnicu Zeleni Jadar 5.

Poređenje tragova na čahurama pronađenim u grobnici Zeleni Jadar 5 sa onima pronađenim na mjestu pogubljenja u skladištu u Kravici, gdje su strijeljani mnogobrojni Bošnjaci iz Srebrenice, pokazalo je, prema istražiteljima MKSJ-a, da je određeni broj ljudi ukopanih u grobnicama Zeleni Jadar 5 i Glogova 2 ubijen u skladištu u Kravici.

Mnogobrojne domaće i međunarodne presude utvrdile su da su snage bosanskih Srba 13. i 14. jula 1995. godine u hangaru na poljoprivrednom dobru u Kravici ubile 1.313 Bošnjaka iz Srebrenice. Između 14. i 16. jula stigla je teška mehanizacija i tijela žrtava su prebačena u masovne grobnice u obližnjim selima Glogova i Ravnice.

Do sada su MKSJ i domaći sudovi na Balkanu zbog zločina u Srebrenici osudili ukupno 47 osoba na više od 700 godina zatvora, plus pet doživotnih kazni.