Lazete 2

Lazete 2 (i njohur edhe si Orahovac 2) është një varr masiv primar, i vendosur afër Lazete 1, afër fshatit Orahovac, në veriperëndim të qytetit të Zvornikut. Lazete 2 u zhvarros pjesërisht nga një ekip i përbashkët nga zyra e prokurorit në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë dhe Mjekët për të Drejtat e Njeriut midis 19 gushtit dhe 9 shtatorit 1996 dhe zhvarrosja përfundoi në 2000.

Analiza nga Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur tregoi se atje ishin varrosur 188 viktima lufte, të gjithë meshkuj, duke filluar nga 13 deri në 70 vjeç në kohën e vdekjes. Pjesa dërrmuese vdiq nga lëndimet me armë zjarri.

Njëzet e një individë të listuar si të zhdukur pasi forcat serbe të Bosnjës morën Srebrenicën u identifikuan gjatë zhvarrosjes së parë të varrit Lazete 2; të gjithë ishin burra boshnjakë. Dokumentet e identifikimit për katër burra të tjerë të renditur si të zhdukur pas rënies së Srebrenicës u zbuluan gjatë zhvarrosjeve në vend në vitin 2000. Në 1996, hetuesit zbuluan gjithashtu shirita të shumtë pëlhurash në një gropë në mjediset e shkollës Grbavcis. Rripat e bezeve nuk dallonin nga shiritat e përdorur për të lidhur sytë të zbuluar në gjatë zhvarrosjes së varrit Lazete 2.

Vendndodhja e varrit masiv tani është një livadh i pashënuar, pranë një fushe misri dhe një linje hekurudhore.

Burrat boshnjakë që ishin kapur nga një kolonë burrash që po largoheshin nga Srebrenica pasi ajo ra ose që ishin ndarë nga gratë dhe fëmijët në Potocari afër Srebrenicës u transportuan më 14 korrik 1995 në shkollën Grbavci në fshatin Orahovac. Analiza kriminalistike e mostrave të tokës/polenit, provave dhe pamjeve ajrore të datave të krijimit/trazimit, zbuluan më tej se trupat nga varret Lazete 1 dhe Lazete 2 u hoqën më vonë dhe u rivarrosën në varre dytësorë të quajtur Hodzici Road 3, 4 dhe 5 rreth dhjetë kilometra më larg.

Një dëshmitar i mbrojtur i GJPNJ-së i koduar me emrin PW 101, një ushtar i Ushtrisë Serbe të Bosnjës, kujton se në një moment gjatë ekzekutimit të një grupi burrash, një djalë që ai mendonte se ishte rreth pesë apo gjashtë vjeç, u ngrit nga grumbulli i trupave të pajetë dhe filloi të lëvizte drejt ushtarëve, duke thirrur babanë e tij. Djali ishte në gjendje shoku dhe i mbuluar me njolla gjaku dhe copëza indi njerëzor, dhe ushtarët ulën pushkët dhe ngrinë. Mbikëqyrësi i tyre iu kthye ushtarëve dhe i pyeti se çfarë po prisnin, duke u thënë që “t’i jepnin fund”. Ushtarët u përgjigjën se “nënkoloneli ose koloneli” kishte vetë armë dhe se ai duhet ta bënte vetë, sepse ata nuk mundeshin. “Nënkoloneli ose koloneli” më pas i urdhëroi ushtarët që ta merrnin djalin dhe ta kthenin përsëri me grupin tjetër të burrave që do të vriteshin. Megjithatë, djali në vend të kësaj u çua në një spital në Zvornik, ku ai mori trajtim mjekësor dhe përfundimisht mbijetoi.

Gjatë gjyqit të ish-shefit ushtarak serb të Bosnjës Ratko Mlladiç, një dëshmitar i mbrojtur i GJPNJ-së i koduar RM-313 tha se ai i mbijetoi vrasjeve të boshnjakëve të Srebrenicës, ku u vra edhe babai i tij, në Orahovac në korrik 1995 dhe se ai ishte shtatë vjeç në atë kohë.

GJPNJ-ja zbuloi se herët në pasditen e 14 korrikut 1995, personeli i Brigadës së Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, nën mbikëqyrjen e Drago Nikoliç dhe Milorad Trbiç transportoi burrat boshnjakë nga shkolla Grbavci në Orahovac në një fushë aty pranë, ku personeli, përfshirë anëtarët e Batalionit të Katërt të Brigadës së Zvornikut, i ekzekutuan ata bashkërisht me armë automatike.

Nikoliç shoqëroi kamionët për në dhe nga fusha e ekzekutimit në disa raste, ndërsa Trbiçekzekutoi personalisht disa nga viktimat në fushë. Afërsisht 1,000 boshnjakë u vranë. Më 14 dhe 15 korrik 1995, anëtarët e Togës Inxhinierike të Brigadës së Zvornikut përdorën makineri të rënda për të varrosur viktimat në varre masive në vendin e ekzekutimit.

Dhoma gjyqësore e GJPNJ-së e gjeti Radislav Krstiçin, zv/komandantin dhe Shefin e Shtabit të Korpusit Drina të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, fajtor për gjenocid – vendimi i saj i parë që përcakton se kundër boshnjakëve nga Srebrenica ishte kryer gjenocid. Ai u dënua me 46 vjet burg edhe pse dënimi u reduktua më pas në 35 vjet burg.

GJPNJ gjeti gjithashtu që Ljubisa Bearas, shefit të sigurimit të Shtabit Kryesor të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, iu kërkua që të organizonte, koordinonte dhe lehtësonte ndalimin, transportimin, ekzekutimin në grup dhe varrosjen e viktimave myslimane të vrara në Orahovac. Beara u ndihmua nga, ndër të tjerë, Vujadin Popoviç, Drago Nikoliç dhe Milorad Trbiç.

Beara, Popoviç, Nikoliç dhe Trbiç u gjet se kishin mbikëqyrur, lehtësuar dhe mbikëqyrur ekzekutimet në Orahovac dhe GJPNJ-ja i dënoi ata për gjenocid. Vidoje Blagojeviç, komandanti i Brigadës së Bratunacit të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, u dënua me 15 vjet burg për asistim dhe nxitjen e vrasjes dhe persekutimit të boshnjakëve në zonën e Srebrenicës, si dhe asistimin dhe nxitjen e vrasjes së boshnjakëve në Bratunac. Dragan Jokiç, shefi i inxhinierisë së Brigadës së Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, u dënua me nëntë vjet burg për vrasjet e boshnjakëve në Orahovac, në Fermën Ushtarake Branjevo në Pilica dhe në Kozluk dhe për sigurimin e burimeve inxhinierike dhe personelit për të gërmuar varre masive për viktimat e ekzekutuara.

Vendimi përfundimtar në gjyqin e ish-shefit ushtarak serb të Bosnjës Ratko Mlladiç, i cili u dënua me burgim të përjetshëm në një vendim të shkallës së parë për gjenocidin e boshnjakëve nga Srebrenica, ndër krime të tjera, do të jepet në vitin 2021.

Lazete 1

Lazete 1 (i njohur edhe si Orahovac 1) është një varr masiv primar i cili ndodhet 12 kilometra në veriperëndim të qytetit të Zvornikut, afër fshatit Orahovac. Varri Lazete 1 u hetua për herë të parë në vitin 1998 si pjesë e rasteve të Srebrenicës dhe u zhvarros nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, midis 13 korrikut dhe 3 gushtit 2000.

Fotografitë ajrore tregojnë se toka në Orahovac ishte trazuar midis 5 dhe 27 korrikut 1995 dhe përsëri midis 7 dhe 27 shtatorit 1995. Një tjetër varr masiv primar u gjet gjithashtu në zonë, i cili u emërtua Lazete 2 nga hetuesit e GJPNJ-së.

Hetimet mjeko-ligjore treguan se vend i varrit ishte trazuar, trupat ishin gërmuar dhe ishin zhvendosur në vende të tjera në një përpjekje për të fshehur krimin. Është vlerësuar se në fillim në varr ishin një total prej 195 trupash dhe afërsisht 68 ishin hequr.  Rripa materiali të lidhura rreth kokës ose të vendosura mbi fytyrë u gjetën nga 89 mbetje njerëzore dhe ndoshta u përdorën për t’u lidhur sytë viktimave. Analizat mjeko-ligjore të mostrave të tokës/polenit, të fashave me të cilat iu lidhën sytë, ligaturave, gëzhojave dhe pamjet ajrore të datave të krijimit/trazimit të vendit zbuluan më tej se trupat nga varret Lazete 1 dhe Lazete 2 u hoqën dhe u rivarrosën në varret dytësorë të quajtur Hodzici Road 3, 4 dhe 5 rreth dhjetë kilometra më larg.

Lokacioni Lazete 1 tani është një fushë e zakonshme, e pashënuar, me një shtëpi të shkatërruar në mes të fushës. Rruga kryesore është në anën e djathtë dhe në të majtë ka një rrugë që të çon në nënkalim dhe në Lazete 2. Aty ku takohen të dy rrugët, ka një burim uji. Një nga dëshmitarët e krimit, një ushtar dhe operator makinerie për Brigadën Inxhinierike Zvornik të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, kujton se pa disa trupa të pajetë ndërsa shkonte për të marrë ujë midis pushimeve që bënte ndërsa gërmonte varrin masiv.

Ata që ishin varrosur në Lazete 1 kishin qenë pjesë e një grupi më të madh boshnjakësh që u ndaluan brenda natës në qytetin Bratunac u dërguan me një autokolonë prej 30 autobusësh në shkollën Grbavci në Orahovac herët më mëngjesin e datës 14 korrik 1995. Kur arritën, palestra e shkollës ishte tashmë gjysmë e mbushur me të burgosur që ishin futur aty që në mëngjes herët. Dëshmia e GJPNJ-së sugjeron se në shkollë mund të ketë qenë rreth 1,000 njerëz, ndërsa të mbijetuarit vlerësuan se aty ishin rreth 2,000 të tillë. Disa nga të burgosurit u nxorën jashtë dhe u vranë. Një dëshmitar tha se Ratko Mlladiç arriti ditën në të cilën jashtë shkollës pati ekzekutime.

GJPNJ-ja zbuloi se në mbrëmjen e 13 korrikut 1995 dhe gjatë ditës më 14 korrik, Drago Nikoliç dhe Milorad Trbiç, duke punuar së bashku me personelin nga Toga e Policisë Ushtarake e Brigadës së Zvornikut dhe Toga e Policisë Ushtarake e Brigadës së Bratunacit, nën mbikëqyrjen të Vujadin Popoviçit dhe Ljubisa Bearas dhe nën urdhrat e komandës së tyre superiore, përfshirë zv/komandantin e Brigadës së Zvornikut, Dragan Obrenoviç, organizuan dhe lehtësuan transportimin e qindra meshkujve boshnjakë nga brenda dhe përreth Bratunacit në shkollën Grbavci në Orahovac, me dijeninë që ata të burgosur duhej të mblidheshin dhe më pas të ekzekutoheshin bashkërisht.

Herët në pasditen e 14 korrikut 1995, personeli i Brigadës Zvornik nën mbikëqyrjen e Nikoliçit dhe Trbiçit më pas transportoi të burgosurit nga Shkolla Grbavci në Orahovac në vendet e ekzekutimit më pak se një kilometër më larg, ku ata u rreshtuan dhe u qëlluan në shpinë nga personeli, duke përfshirë anëtarët e Batalionit të 4-të të Brigadës së Zvornikut. Ata që i mbijetuan të shtënave fillestare u vranë më pas me një të shtënë shtesë. U përdorën dy livadhe ngjitur; sapo njëri u mbush plot me trupa të pajetë, ekzekutuesit u zhvendosën te tjetri. Ndërsa ekzekutimet ishin në proces, ekskavatorët tashmë po gërmonin varret, thanë të mbijetuarit. Një dëshmitar i mbrojtur i GJPNJ-së, i koduar si Dëshmitari N, i cili i mbijetoi të shtënave duke u hequr si i vdekur, raportoi se Mlladiç erdhi aty me një makinë të kuqe dhe pa disa nga ekzekutimet.

Nikoliç shoqëroi kamionët për në dhe nga fusha e ekzekutimit në disa raste, ndërsa Trbiç personalisht ekzekutoi vetë disa nga viktimat. Afërsisht 1,000 burra boshnjakë u vranë. Më 14 dhe 15 korrik 1995, anëtarët e Togës Inxhinierike të Brigadës së Zvornikut përdorën pajisje të rënda për të varrosur viktimat në varre masive në vendin e ekzekutimit.

Dhoma gjyqësore e GJONJ-së gjeti Radislav Krstiçin, zv/komandantin dhe Shefin e Shtabit të Korpusit Drina të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, fajtor për gjenocid – vendimi i parë i saj përcakton se ndaj boshnjakëve në Srebrenicë u krye gjenocid. Ai u dënua me 46 vjet burg, edhe pse dënimi u reduktua më pas në 35 vjet burg.

GJPNJ-ja gjeti gjithashtu që Ljubisa Beara, shefit të sigurimit të Shtabit Kryesor të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, iu kërkua që të organizonte, koordinonte dhe lehtësonte ndalimin, transportimin, ekzekutimin masiv dhe varrosjen e viktimave myslimane të vrara në Orahovac. Beara u ndihmua nga, ndër të tjerë, Vujadin Popoviç, Drago Nikoliç dhe Milorad Trbiç.

Beara, Popoviç, Nikoliç dhe Trbiç u gjet se kishin supervizuar, ndihmuar dhe mbikëqyrur ekzekutimet në Orahovac dhe GJPNJ-ja i dënoi ata për gjenocid. Vidoje Blagojeviç, komandanti i Brigadës Bratunac të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, u dënua me 15 vjet burg për asistim dhe nxitje të vrasjes dhe persekutimit të boshnjakëve në zonën e Srebrenicës, si dhe asistim dhe nxitje të vrasjes së boshnjakëve në Bratunac. Dragan Jokiç, shefi inxhinierik i Brigadës së Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, u dënua me nëntë vjet burg për vrasjet e boshnjakëve në Orahovac, në Fermën Ushtarake Branjevo në Pilica dhe në Kozluk dhe për sigurimin e burimeve inxhinierike dhe personelit për të gërmuar varre masive për viktimat e ekzekutuara.

Vendimi përfundimtar në gjyqin e ish-shefit ushtarak serb të Bosnjës Ratko Mlladiç, i cili u dënua me burgim të përjetshëm në bazë të një vendimi të shkallës së parë për gjenocidin e boshnjakëve nga Srebrenica, ndër krime të tjera, do të jepet në 2021.

Cerska

Cerska është një varr parësor në Luginën e Cerska në rrugën kryesore nga Konjevic Polje në Nova Kasaba, 27 kilometra në veriperëndim të qytetit të Srebrenicës. Ai u zbulua dhe u zhvarros në korrik 1996 nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, ndërsa mblidhte prova në lidhje me gjenocidin e Srebrenicës duke dokumentuar lëndimet, duke identifikuar kohët dhe shkaqet e vdekjes së viktimave dhe dëshmitë e dëshmitarëve. Procesi i identifikimit u udhëhoq nga Komisioni Federal për Personat e Zhdukur (i njohur më vonë si Instituti për Personat e Zhdukur).

Varri ishte i paprekur dhe përmbante 150 mbetje mortore të viktimave meshkuj të moshave të vlerësuara që varionin nga 14 deri në 50 vjeçnë kohën e vdekjes. Një dëshmitar i vrasjeve tha se më 13 korrik 1995, tre autobusë plot me të burgosur meshkuj u panë teksa kalonin përgjatë rrugës në drejtim të luginës së Cerskas, të ndjekur nga automjet i blinduar personeli. Pak kohë më pas, u dëgjuan të shumë të shtëna dhe në luginë më pas u pa të shkonte një fadromë.

Varri masiv i Cerskas u identifikua në korrik 1995 duke përdorur pamje ajrore të një argjinature në anën jugperëndimore të rrugës. Pamjet ajrore tregonin se nuk kishte shenja trazimi të tokës në vend para 7 korrikut 1995, por pamjet e marra më 27 korrik tregojnë se aty u shfaq një kodër e re, që tregon se në vend ka pasur gërmime.

Vendndodhja e varrit masiv, pranë rrugës dhe disa shtëpive në fshatin Macesi, rreth katër kilometra nga Konjevic Polje, mbetet e pashënuar.

Provat e gjetura në vend treguan se viktimave u ishin lidhur duart pas shpine me tel. Nga vendndodhja e gëzhojave, u duk se ata ishin vendosur buzë rrugës ndërsa ekzekutuesit e tyre qëndronin në anën tjetër të rrugës. Toka nga ana verilindore e rrugës u përdor për të mbuluar trupat ku ata ranë.

Nga 150 viktima, vetëm një nuk u vra nga të shtënat me armë. Duart e 24 viktimave ishin të lidhura dhe pranë mbetjeve mortore u gjetën tela të tjerë të gjatë. Një total prej 147 prej viktimave ishin të veshur me rroba civile. Hetuesit e GJPNJ-së mblodhën afërsisht 189 gëzhoja nga sipërfaqja e tokës në vend dhe 67 të tjera u zbuluan gjatë procesit të zhvarrosjes dhe autopsisë.

Dëshmitari ekspert Dusan Janç në gjyqin Radovan Karaxhiçit shpjegoi se varri në Cerska përmbante jo vetëm viktima nga depoja në Kravica ku u vranë më shumë se 1,300 boshnjakë nga Srebrenica, por gjithashtu viktima nga ndërtesa e shkollës Bratunac dhe trupa njerëzish, të cilët u vranë përgjatë rrugës kryesore që të çonte në Bratunac.

Dëshmia okulare e një dëshmitar të mbrojtur i GJPNJ-së, i koduar me emrin Dëshmitari M, i cili tregoi për autobusët e mbushur me njerëz pasuar nga një ekskavator përgjatë rrugës që të çon nga Lugina Cerska drejt një zone me pyll, afërsisht korrespondon me kohën e komunikimeve të përgjuara nga 13 korriku 1995 në të cilat koloneli Milanoviç, Shefi i Mbrojtjes Kundër Avionëve i Korpusit Drina të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, kërkoi që në Konjevic Polje të dërgoheshin pajisje inxhinierike.

Dhoma gjyqësore e GJPNJ-së në çështjen kundër zv/komandantit dhe Shefit të Shtabit të Korpusit Drina të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, Radoslav Krstiç, nuk i mori në konsideratë provat dhe kjo dëshmi mjaftoi vetëm për të implikuar Korpusin Drina në ekzekutimet e Luginës Cerska më 13 korrik.

Krstiç megjithatë u gjet fajtor për gjenocid në vendimin e parë të GJPNJ-së për të vërtetuar se kundër boshnjakëve nga Srebrenica ishte kryer gjenocid. Ai u dënua me 46 vjet burg, edhe pse dënimi u reduktua më pas në 35 vjet burg.

GJPNJ dhe gjykatat vendase në Ballkan kanë dënuar deri më tani një total prej 47 personash me më shumë se 700 vjet burg, plus katër dënime me burgim të përjetshëm, për krime në lidhje me Srebrenicën.

Crni Vrh

Crni Vrh është një varr dytësor masiv që u zbulua në 2003 pranë fshatit Snagovo, 16 kilometra në jugperëndim të qytetit të Zvornikut. Ai ishte një nga varret masive më të mëdhenj që janë zbuluar në Bosnjë dhe Hercegovinë – më shumë se 40 metra i gjatë, pesë metra i gjerë dhe tre metra i thellë. Në këtë varr u zhvarrosën mbetjet mortore të 629 trupave nga Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur, Zyra e Prokurorit Boshnjak dhe Instituti Boshnjak i Personave të Zhdukur, ndërkohë që u identifikuan 537.

Eshtrat e viktimave të varrosura në Crni Vrh ishin transferuar nga të paktën dy varre primare diku tjetër, në një përpjekje për të fshehur gjurmët e vrasjeve të tyre. Viktimat u zbulua se ishin burra, gra dhe fëmijë nga fshatrat në zonën e Zvornikut të cilët u vranë në 1992. Trupat mendohet se ishin zhvendosur nga vendet e tyre të para të prehjes në vitin 1995 ose në fillim të vitit 1996. Disa nga viktimat u gjetën në çanta trupash të Ushtrisë Popullore Jugosllave, njësoj si trupat e gjetur në Ramin Grob.

Varri në Crni Vrh mbetet i pashënuar, pranë një rruge malore, i rrethuar nga pyje dhe mbeturina të shpërndara. Deponia lokale e mbeturinave ndodhet disa qindra metra larg varrit masiv. Pak metra më larg nga Crni Vrh, ka shumë varre masive dytësore, siç janë ata përgjatë rrugës Hodzici që lidhen me ekzekutimet në Srebrenicë.

Midis mbetjeve mortore të gjetura në vend ishin ato të familjes Ribiç, të cilët ishin me origjinë rome. Sipas Institutit Boshnjak për Personat e Zhdukur, nëntë anëtarë të familjes Ribiç u vranë, përfshirë fëmijët, më i riu prej të cilëve ishte dy vjeç. Vrasësit u identifikuan si anëtarë të një njësie paraushtarake nga Serbia të quajtur Çetnikët e Simës, të udhëhequr nga Sima Bogdanoviç. Gjykata e Apelit e Beogradit liroi nga akuzat gjashtë anëtarë të njësisë Çetnikët e Simës për vrasjen e 27 civilëve romë. Por tre prej tyre – Zoran Aliç, Zoran Djurdjeviç dhe Tomislav GavriÇ – u dënuan për trajtim çnjerëzor, shkelje të integritetit fizik, poshtërim seksual dhe përdhunim. Simo Bogdanoviç vdiq gjatë gjyqit.

Disa nga viktimat e identifikuara në Crni Vrh u vranë në Shtëpinë e Kulturës Celopek, afër Zvornikut, e cila u përdor si një ambient paraburgimi për boshnjakët nga fshati Divic nga maji deri në korrik 1992. Qendra e paraburgimit drejtohej nga njësia paraushtarake Grerëzat e Verdha , Ushtria Serbe e Bosnjës dhe forca e Mbrojtjes Territoriale Zvornik. Njësia paraushtarake Shqiponjat e Bardha shpesh vizitonte institucionin dhe torturonte, abuzonte seksualisht dhe ekzekutonte të ndaluarit.

Në gjyqin e liderit të Partisë Radikale Serbe Vojisllav Shesheli në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, një dëshmitar i mbrojtur dëshmoi se ai kishte parë dy kamionë të shkonin nga Karakaj afër Zvornikut për në Crni Vrh. Dëshmitari i ndoqi kamionët dhe pa një varr tashmë të përgatitur në të cilin u shkarkuan 30 deri në 50 trupa meshkujsh. Ai gjithashtu pa edhe disa krahë dhe këmbë që po shkarkoheshin në varr.

Një dëshmitar i mbrojtur i koduar B-1775, një nga burrat përgjegjës për transportimin e trupave të viktimave nga zona e Zvornikut në varre masive, dëshmoi në gjyqin e ish-presidentit jugosllav Sllobodan Millosheviç në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, se disa trupa nga Ramin Grob u gërmuan nga forcat serbe të Bosnjës në një përpjekje për të mbuluar krimin dhe më pas u transportuan në një varr dytësor në Crni Vrh. Dëshmitari ishte gjithashtu i përfshirë në transportimin e trupave nga Zvorniku në vende të tjera me urdhër të një anëtari të një njësie paraushtarake të quajtur Garda Vullnetare Serbe, e njohur më mirë si Tigrat, e udhëhequr nga Zeljko Raznatoviç, ose ndryshe Arkani.

GJPNJ dënoi Mico Stanisiçin, ministrin e brendshëm të kohës së luftës të Republikës Srpska dhe Stojan Zupljanin, kreun e Qendrës së Shërbimeve të Sigurisë të policisë Banja Luka, për kryerjen e krimeve në 20 komuna boshnjake, përfshirë Zvornik, në vitin 1992 dhe i dënoi ata me 22 vjet burg.

Gjykata e Lartë Serbe në vitin 1998 dënoi Dusan Vuckoviç, liderin e grupit paraushtarak Grerëzat e Verdha, me dhjetë vjet burg për vrasjen e 16 civilëve boshnjakë dhe plagosjen e 20 të tjerëve në Qendrën Kulturore në Celopek më 28 qershor 1992. Vuckoviç u akuzua përsëri në vitin 2005 , së bashku me gjashtë të dyshuar të tjerë, për kryerjen e krimeve të luftës ndaj civilëve në Zvornik dhe zonën përreth tij nga fillimi i majit deri në mes të korrikut 1992, por procedimet kundër tij u përfunduan pasi ai u gjet i vdekur në burg. Pesë të bashkë-pandehurit e tjerë  dënuan: Darko Jankoviç u dënua me 15 vjet burg, Dragan Slavkoviç me 13 vjet, Ivan Koraç me nëntë vjet, Sinisa Filipoviç me tre vjet dhe Goran Saviç me 18 muaj burg.

Ramin Grob

Ramin Grob (i njohur edhe si Glumina) është një varr masiv primar i vendosur në fshatin Glumina, rreth tetë kilometra në veriperëndim të qytetit të Zvornikut. Varri u gjet në mjediset e një varreze ekzistuese myslimane të quajtur Ramin Grob. Në tetor 1998, Komisioni Boshnjak i Personave të Zhdukur zhvarrosi eshtrat e 274 individëve nga ky varr, ndërkohë që u identifikuan 271.

Sipas Komisionit të Personave të Zhdukur, më shumë se 700 njerëz u raportuan të zhdukur nga Glumina dhe disa fshatra aty pranë në fillim të vitit 1992 dhe dyshohej se ata ishin vrarë dhe varrosur në afërsi. Dëshmitarët raportuan se gjatë një periudhe dy-tre javore në prill 1992, disa kamionë të mëdhenj u panë duke ardhur në varrezën Ramin Grob dhe nga kamionët u shkarkuan shumë çanta të mëdha me ngjyrë të errët. Përshkrimi i tyre i këtyre çantave përputhej me çantat e zbuluara në varrezën Ramin Grob. Çantat mbanin stemat e Ushtrisë Popullore Jugosllave. Nga trupat e zhvarrosur, 208 u gjetën të varrosur brenda në çanta, ndërsa 66 të tjerë jo.

Shkaku i vdekjes i përcaktuar nga patologët mjeko-ligjorë ishin plagët me armë zjarri në 246 nga 274 rastet totale. Të gjithë trupat e gjetur, dy femra dhe 272 meshkuj, ishin të veshur civilë. Moshat e trupave të identifikuar varionin nga 14 në 80 vjeç dhe ata vinin nga Glumina dhe fshatrat përreth Drinjaca, Kostijerovo dhe Musici.

Në vitin 2016, 20 trupa të zhvarrosur nga ky vend u varrosën si viktima anonime, pasi askush nuk qe në gjendje t’i identifikonte ata. Varri Ramin Grob mbetet i pashënuar.

Një dëshmitar i mbrojtur i koduar B-1775, një nga burrat përgjegjës për transportimin e trupave të viktimave nga zona e Zvornikut në varre masive, dëshmoi në gjyqin e ish-presidentit jugosllav Sllobodan Millosheviç në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, se disa trupa nga Ramin Grob u gërmuan nga forcat serbe të Bosnjës në një përpjekje për të mbuluar krimin dhe më pas u transportuan në një varr dytësor në Crni Vrh. Dëshmitari ishte gjithashtu i përfshirë në transportimin e trupave nga Zvorniku në vende të tjera me urdhër të një anëtari të një njësie paraushtarake të quajtur Garda Vullnetare Serbe, e njohur më mirë si Tigrat, e udhëhequr nga Zeljko Raznatoviç, ose ndryshe Arkani.

Në gjyqin e ish-presidentit jugosllav Sllobodan Millosheviç në GJPNJ, një dëshmitar i mbrojtur i koduar B-1455, i cili u mbajt rob me boshnjakë të tjerë në Qendrën Kulturore në Drinjaca, afër Zvornikut, e cila u përdor si një ambient paraburgimi nga Brogada e Zvornikut e Ushtrisë Serbe të Bosnjës në maj 1992, kujtoi se kishte parë anëtarët e Tigrave të Arkanit duke hyrë në dhomë dhe duke rrahur njerëzit për disa orë. Të njëjtën ditë, pasi paraushtarakë të Arkanit u larguan, dëshmitari thirri anëtarët e një njësie tjetër paraushtarake, Shqiponjat e Bardha, duke abuzuar dhe torturuar të ndaluarit dhe më pas duke i larguar që aty në grupe jashtë për t’i ekzekutuar. Dëshmitari mbijetoi, por babai i tij dhe tre vëllezërit e tjerë ishin mes të vrarëve dhe trupat e tyre u zhvarrosën nga varreza Ramin Grob në 1998.

Gjykata e Lartë e Beogradit dënoi dy ish-luftëtarë të forcave të Mbrojtjes Territoriale në Zvornik, Branko Grujiç dhe Branko Popoviç, përkatësisht me gjashtë dhe 15 vjet burg për krime lufte kundër civilëve në komunën e Zvornikut në 1992. Gjykata shtetërore boshnjake aktualisht po gjykon Cvijan Tomaniç për pjesëmarrje në persekutimin dhe vrasjet e civilëve boshnjakë në Zvornik si anëtar i Brigadës së Zvornikut të Ushtrisë Serbe të Bosnjës. Gjykata e Qarkut Bijeljina liroi Milan Ignjatoviçin nga akuzat për pjesëmarrje në vrasjet në Qendrën Kulturore në Drinjaca.

Vendimet e dhëna nga GJPNJ-ja, gjykata shtetërore e Bosnjës dhe Gjykata e Lartë e Beogradit kanë dënuar liderët politikë të Republikës Srpska, presidentin e qeverisë së përkohshme komunale të Zvornikut dhe 17 ushtarë të Ushtrisë Serbe të Bosnjës, duke përfshirë një komandant, me një total prej 186 vjet e nëntë muaj burg, plus dy dënime me burgim të përjetshëm, për krime lufte në zonën e Zvornikut. Asnjë anëtar i Tigrave të Arkanit nuk është dënuar për krime në Zvornik.

Hrastova Glavica

Hrastova Glavica është një shpellë nëntokësore e vendosur rreth 15 kilometra nga qyteti Sanski Most në veriperëndim të Bosnjës dhe Hercegovinës. Aty u identifikuan mbetjet mortore të 121 viktimave të një masakre që ndodhi më 5 gusht 1992. Të gjithë, përveç dyve, ishin të burgosur nga kampet Keraterm dhe Omarska afër Prijedorit; dy të tjerët besohet se janë vrarë gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Të ndaluarit e vrarë në 1992 u dërguan me autobusë në Hrastova Glavica, ku u vranë dhe u hodhën në një gropë që ishte rreth 20 metra e thellë. Ata ishin torturuar më parë në kampet Keraterm dhe Omarska.

Në 2012, Shoqata Izvor e Grave të Prijedorit dhe Shoqata e Ish të Burgosurve të Kampit nga Sanski Most ngriti një monument kushtuar viktimave në shpellën Hrastova Glavica. Ai përfshin dy pllaka që mbajnë emrat e të vrarëve në vitin 1992 dhe dy viktimave nga Lufta e Dytë Botërore.

Vendndodhja u zbulua për shkak të të mbijetuarit të vetëm të masakrës, Ibrahim Ferhatoviç, i cili u vra më vonë nga forcat serbe të Bosnjës, por para vdekjes së tij ai arriti t’ia tregonte historinë e masakrës dikujt që më vonë dëshmoi si një dëshmitar i mbrojtur në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë.

Komisioni për Personat e Zhdukur i Bosnjës dhe Hercegovinës, së bashku me Mjekët për të Drejtat e Njeriut, gjetën eshtrat e viktimave në shpellën nëntokësore në dhjetor 1998. Sipas raportit mjeko-ligjor, të gjitha viktimat ishin meshkuj midis moshës 17 dhe 60 vjeç dhe shumica kishin shenja traumash dhe plagësh të shkaktuara me armë zjarri. U gjetën shumë veshje, kryesisht civile.

Deri më tani, 37 serbë të Bosnjës janë dënuar me një total prej 617 vitesh burg për krime të kryera gjatë luftës në zonën e Prijedorit. Midis tyre ishte Milomir Stakiç, presidenti i kohës së luftës i Shtabit të Krizave të komunës së Prijedorit të kontrolluar nga Serbia dhe kreu i Këshillit Komunal për Mbrojtjen Kombëtare në Prijedor, i cili u dënua me 40 vjet burg.

Shkëmbi i Koriçanit

Shkëmbinjtë Koriçani në malin Vlasic në Bosnjën dhe Hercegovinën qendrore ishin një vend vrasjesh dhe një varr klandestin i përdorur nga forcat serbe të Bosnjës gjatë luftës në 1992. Mbetjet njerëzore të 177 personave, kryesisht boshnjakë dhe kroatë, janë identifikuar në katër zhvarrime të kryera midis vitit 2003 dhe 2017.

Shkëmbinjtë, mbi një humnerë të thellë 300 deri 400 metra, shtrihen në rrugën midis qyteteve Travnik dhe Prijedor në territorin që konsiderohet të ketë qenë një bastion i rëndësishëm i Ushtrisë Serbe të Bosnjës për pjesën më të madhe të luftës.

Që nga lufta, ka pasur disa përpjekje për të shënuar vendndodhjen e varrit masiv nga familjet e viktimave, por pllakat janë hequr gjithmonë më pas. Çdo vit, familjet i përkujtojnë të vdekurit duke hedhur trëndafila në humnerë.

Më 21 gusht 1992, një grup i madh të burgosurish civilë nga kampi i burgimit Trnopolje po transportoheshin nga forcat serbe të Bosnjës në territorin e kontrolluar nga qeveria boshnjake në Travnik. Ndërsa autokolona arriti në malin Vlasic, rreth 200 burra të paarmatosur u nxorën dhe u ekzekutuan. Vetëm 12 prej tyre mbijetuan.

Duke qenë se humnera është shumë e thellë, hetuesit e patën jashtëzakonisht të vështirë për të zhvarrosur trupat dhe u gjetën vetëm mbetje njerëzore të pjesshme të shumë viktimave.

Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë dënoi Darko Mrdjan, një anëtar i të ashtuquajturës skuadër ndërhyrjeje, një njësi speciale policore serbe e Bosnjës në qytetin e Prijedorit, për pjesëmarrje të drejtpërdrejtë në zbritjen nga automjetet, ruajtjen, shoqërimin dhe pushkatimin e njerëzve të paarmatosur në Shkëmbinjtë Koriçani. Mrdja u vetëdeklarua fajtor dhe u kërkoi falje viktimave.

Gjykatat vendase në Bosnjë dhe Hercegovinë gjithashtu ndoqën penalisht disa çështje të lidhura me vrasjet në Koriçani dhe dënuan oficerët e policisë Marinko Ljepoja, Radoslav Knezeviç, Zoran Babiç, Milorad Skrbiç, Dusan Jankoviç, Zeljko Stojniç dhe Sasa Zeceviç.

Prijedori është zona me numrin më të madh të kriminelëve të luftës të dënuar në Bosnjë dhe Hercegovinë. Një total prej 37 serbësh të Bosnjës janë gjetur fajtorë për kryerjen e krimeve në zonë dhe janë dënuar me një total prej 617 vitesh burg.

Jakarina Kosa

Jakarina Kosa është një varr masiv dytësor në kompleksin minerar të hekurit në Ljubija, 18 kilometra nga qyteti i Prijedorit. Gjithashtu brenda kompleksit të Ljubisë janë miniera e Tomasicës, ku u zbulua një nga varret masive më të mëdha parësore në vend dhe miniera e Omarskës, ku u ngrit një kamp paraburgimi nga autoritetet serbe të Bosnjës në fillim të luftës.

Zhvarrimet në Jakarina Kosa u kryen për herë të parë në 2001,kur u zhvarrosën më shumë se 300 pjesë trupash njerëzish. Në korrik 2015, pati një zhvarrim të dytë dhe u zbuluan më shumë se 600 eshtra. Në total, në varrin Jakarina Kosa janë identifikuar mbetje njerëzore që i përkasin 311 individëve.

Raportet e ekspertëve nga Komiteti Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur bazuar në analizat e ADN-së treguan se mbetje mortore nga të njëjtët individë u gjetën si në Tomasica ashtu edhe në Jakarina Kosa.

Mbetjet mortore nga Tomasica dhe Jakarina Kosa u identifikuan si ato të boshnjakëve dhe kroatëve nga qyteti i Kozaracit, qyteti i Prijedorit dhe fshatrat Biscani, Hambarine, Rizvanovici, Rakovcani, Carakovo dhe Zecovi, si dhe ato njerëzve që u mbajtën në kampet e paraburgimit Omarska dhe Keraterm në zonën e Prijedorit. Trupat e gjetur në Jakarina Kosa kishin veshje civile.

Varri në Jakarina Kosa ndodhet rreth pesë kilometra poshtë një rruge nga ndërtesa kryesore në ish-minierën e Ljubijas. Ai nuk është lehtësisht i arritshëm, pasi rruga është e pashtruar dhe plot gropa dhe varri ndodhet thellë brenda një grope. Ai mbetet i pashënuar.

Varri masiv parësor në Tomasica u gërmua pjesërisht nga Ushtria Serbe e Bosnjës dhe policia lokale në 1993 dhe një numër i madh trupash u morën dhe u rivarrosën në Jakarina Kosa, 37 kilometra larg, si pjesë e një përpjekjeje për të fshehur vrasjet.

Sipas Institutit për Personat e Zhdukur, procesi i transportimit të trupave zgjati dy javë. Vendasit përreth varrit në Jakarina Kosa u urdhëruan të evakuoheshin gjatë kësaj periudhe në mënyrë që ata të mos ishin dëshmitarë të asaj që po ndodhte.

Transporti i trupave nga Tomasica në Jakarina Kosa qe i mirëorganizuar dhe kryhej natën. Pjesë trupash të dekompozuar që u ngarkuan nëpër kamionë lanë gjurmë lëngjesh trupore në rrugë dhe u përdorën cisterna me ujë për të pastruar rrugët dhe kamionët pas përfundimit të transportit të trupave. Mbetjet njerëzore u shkarkuan nga kamionët në gropën në Jakarina Kosa dhe më pas u minuan në mënyrë që gropa të mbyllej dhe të ndalohej qasja e mëtejshme në vend.

Prijedori është zona me numrin më të madh të kriminelëve të luftës të dënuar në Bosnjë dhe Hercegovinë. Një total prej 37 serbësh të Bosnjës janë shpallur fajtorë për kryerjen e krimeve në zonë dhe janë dënuar me një total prej 617 vitesh burg. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë i dha Milomir Stakiçit, presidentit të kohës së luftës të Shtabit të Krizave të komunës së kontrolluar nga serbët, dënimin më të lartë për krime në Prijedor – 40 vjet burg.

Stari Kevljani

Stari Kevljani është një varr masiv dytësor në fshatin Kevljani, 20 kilometra nga qyteti i Prijedorit. Varri u zhvarros në gusht 2004 nga Instituti Boshnjak për Personat e Zhdukur dhe Gjykata Penale Ndërkombëtare për Ish-Jugosllavinë, GJPNJ. Analizat e ADN-së treguan se aty u varrosën eshtrat e 456 individëve.

Stari Kevljani është një nga varret masive më të mëdha që janë zbuluar në zonën e Prijedorit. Varri ishte 20 metra i gjatë dhe pesë metra i gjerë dhe i thellë. Nga 456 mbetje njerëzore të gjetura atje, u identifikuan 354.

Fshati Kevljani është rreth katër kilometra larg kompleksit të minierës Omarska, ku Ushtria Serbe e Bosnjës kishte një kamp ndalimi gjatë kohës së luftës në vitin 1992. Disa varre të tjerë masivë janë zbuluar në të njëjtin fshat, njëri prej tyre jo shumë larg atij në Stari Kevljani.

Shumë nga ata që u identifikuan nga zhvarrimi në Stari Kevljani ishin burra boshnjakë dhe kroatë të cilët u mbajtën dhe u panë për herë të fundit në kampin Omarska, ose në dy kampe të tjerë në komunën e Prijedorit, Keratermit dhe Trnopoljes. Provat mjeko-ligjore treguan se shkaku i vdekjes në shumicën e rasteve ishin të shtënat me armë dhe se një numër viktimash kishin fraktura në kocka. Një numër i konsiderueshëm individësh që u identifikuan ishin liderë politikë, administrativë dhe fetarë, akademikë dhe figura të njohura publike nga komuna e Prijedorit.

Vendasit në Kevljani e shënuan vendin e varrit me një pllakë përkujtimore në të cilën janë gdhendur fjalët: “Në këtë vend në vitin 2004, u gjet varri masiv më i madh në Bosanska Krajina, Stari Kevljani, me gjithsej 456 viktima të pafajshme nga komuna e Prijedorit.” Varri masiv ndodhet në një lëndinë në fshat, pranë një shtëpie.

Një dëshmitar në gjyqin e liderit ushtarak serb të Bosnjë Ratko Mlladiç dëshmoi se në kampin Omarska kishte çdo ditë vrasje dhe tortura. Deri në 6,000 njerëz u mbajtën në kampin Omarska gjatë kohës që ai ishte i hapur në 1992, për një periudhë prej tre muajsh. Ekzekutimet masive gjithashtu filluan në fund të korrikut 1992. Të ndaluarit detyroheshin të pastronin zonat ku vriteshin njerëzit dhe të ngarkonin trupat e tyre në kamionët që i largonin ata që aty.

Kampi u mbyll më 21 gusht 1992 pasi gazetarë britanikë që vizituan vendin ekspozuan kushtet çnjerëzore dhe krimet e luftës në kamp. Të ndaluarit më pas u transferuan në kampe të tjera në zonë. Sipas Unionit Rajonal të Shoqatave të të Ndaluarve nga Rajoni i Banja Lukës, rreth 700 persona që mbaheshin në kampin Omarska vdiqën, megjithëse jo të gjithë u vranë brenda në kamp.

Gjykata e Hagës ka dënuar 11 persona për kryerjen e krimeve në kampet e paraburgimit në zonën e Prijedorit dhe gjykata shtetërore e Bosnjës ka dënuar katër të tjerë. Zeljko Mejakiç, zyrtari më i lartë në kampin e paraburgimit Omarska, u dënua me 21 vjet burg për krime kundër njerëzimit.

Prijedori është zona me numrin më të madh të kriminelëve të luftës të dënuar në Bosnjë dhe Hercegovinë. Një total prej 37 serbësh të Bosnjës janë shpallur fajtorë për kryerjen e krimeve në zonë dhe janë dënuar me një total prej 617 vitesh burg. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë i dha Milomir Stakiçit, presidentit të kohës së luftës të Shtabit të Krizave të komunës së kontrolluar nga serbët, dënimin më të lartë për krime në Prijedor – 40 vjet burg.

Tomasica

Varri masiv i Tomasicës u zbulua nga autoritetet boshnjake në shtator 2013, afër një kompleksi të madh minierash, afërsisht 15 deri në 20 kilometra në juglindje të qytetit të Prijedorit. Një sipërfaqe prej 70 metra me 120 metra u gërmua gjatë 79 ditëve. U gjetën mbetjet mortore të 435 personave; 275 ishin trupa të plotë. Ai ishte një nga varret e vetme më të mëdha masive që u gjetën në Bosnjë dhe Hercegovinë. Eshtrat ishin kryesisht ato të viktimave të luftës të cilët u vranë në zona të ndryshme përreth Prijedorit nga viti 1992 deri në 1995.

Vendndodhja e varrit masiv mbetet e pashënuar, edhe pse shtrihet në një zonë të populluar, rreth 15 minuta me makinë nga Prijedori. Afër varrit masiv ndodhen disa shtëpi dhe një fushë futbolli.

Para luftës, zona ishte në pronësi të shtetit dhe përdorej nga kompania minerare Ljubija.

Vendndodhja e saktë e varrit masiv iu tregua Institutit Boshnjak të Personave të Zhdukur nga një ish-ushtar serb i Bosnjës i cili mori pjesë në fshehjen e vrasjeve, por donte të mbetej anonim. Trupat ishin kryesisht të boshnjakëve, shumica e të cilëve u vranë në qytetin e Prijedorit, fshatin Biscani ose në kampet pranë burgjeve Keraterm dhe Omarska, pastaj u ngarkuan në kamionë dhe u hodhën në gropa në vendin në Tomasica, disa prej të cilave arrinin deri në nëntë metra thellësi. Njëzet e nëntë prej trupave të gjetur në Tomasica ishin ata njerëz të vrarë në famëkeqen “Dhoma 3” në kampin Keraterm në 1992.

Varri masiv i Tomasicës është kryesisht një varr masiv primar i cili fillimisht përmbante më shumë se 435 trupa. Gjatë viteve 1990, më shumë se 350 trupa u nxorrën që aty dhe u varrosën përsëri në vende të tjera, duke përfshirë një gropë në Jakarina Kosa, 40 kilometra nga Tomasica, në përpjekjen e dytë për të fshehur krimin.

Para zbulimit kryesor në 2013, pati disa përpjekje të tjera për të gjetur trupa të viktimave të luftës rreth minierës së Tomasicës. Në vitin 2004, u gjetën mbetjet mortore të 24 personave, ndërsa dy vjet më vonë, u zbuluan dhjetë trupa.

Një përpjekje tjetër u bë në korrik 2020 kur autoritetet filluan një zhvarrosje duke vepruar bazuar në informacionet e dhëna nga një serb lokal, por nuk u bënë zbulime të reja.

Prijedori ka qenë zona me numrin më të madh të kriminelëve të luftës të dënuar në Bosnjë dhe Hercegovinë. Një total prej 37 serbësh të Bosnjës të shpallur fajtorë për kryerjen e krimeve në zonë janë dënuar me një total prej 617 vitesh burg. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë i dha Milomir Stakiçit, presidentit të kohës së luftës të Shtabit të Krizave të komunës së kontrolluar nga serbët, dënimin më të lartë për krime në Prijedor – 40 vjet burg.